๊ฐํ์
(Hyeongseok Kang)
1iD
์ด๊ธฐ๋ฆผ
(Kirim Lee)
2iD
์ ํ๊ธธ
(Hyeongil Shin)
3iD
๊น์ ์ฅ
(Jungok Kim)
4iD
์ด์ํฌ
(Wonhee Lee)
5โ iD
-
๊ฒฝ๋ถ๋ํ๊ต ์ต๋ณตํฉ์์คํ
๊ณตํ๊ณผ ์์ฌ๊ณผ์
(Kyungpook National University ยท kanghs0829@knu.ac.kr)
-
์ข
์ ํ์ ยท ๊ฒฝ๋ถ๋ํ๊ต ๋ฉํฐ์ค์ผ์ผ ์ ยท๋ฌด๊ธฐ ๊ตฌ์กฐ๋ฌผ ์์จ์ง๋จ๊ธฐ์ ์ฐ๊ตฌ์ ์ฐ๊ตฌ์ด๋น๊ต์
(Kyungpook National University ยท geolee@knu.ac.kr)
-
๊ฒฝ๋ถ๋ํ๊ต ์๋์ง์ตํฉ ๋ฐ ๊ธฐํ๋ณํํ๊ณผ ๋ฐ์ฌ๊ณผ์
(Kyungpook National University ยท gusrlf6695@knu.ac.kr)
-
์ข
์ ํ์ ยท ์์ธ์ฐ๊ตฌ์ AI ๋น
๋ฐ์ดํฐ๋ฉ ์ฐ๊ตฌ์์
(The Seoul Institute ยท jungok@si.re.kr)
-
์ข
์ ํ์ ยท ๊ต์ ์ ์ ยท ๊ฒฝ๋ถ๋ํ๊ต ์์น์ ๋ณด์์คํ
ํ๊ณผ ๊ต์
(Corresponding Author ยท Kyungpook National University ยท wlee33@knu.ac.kr)
Copyright ยฉ 2021 by the Korean Society of Civil Engineers
ํค์๋
์์ฑํญ๋ฒ์์คํ
, ๋ฌด์ธํญ๊ณต๊ธฐ, ๋ผ์ด๋ค, ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋, ๋น์ง๋ํ์ต, ํ ๊ณต๋
Key words
Global navigation satellite system, Unmanned aerial vehicle, Light detection and ranging, Reflectance intensity, Unsupervised learning, Earthwork volume
1. ์ ๋ก
๊ฑด์ค ํ์ฅ์์์ ์ ํํ ํ ๊ณต๋ ์ฐ์ ์ ํํํ๊ณ ์์ ๋ ์ง๋ฐ์ ํ๋ณดํ๊ธฐ ์ํ ํ์ ๊ณผ์ ์ผ๋ก ํจ์จ์ ์ธ ํ ๋ชฉ ๋ฐ ๊ฑด์ค ๊ณต์ ์งํ์ ์ค์ํ ์ญํ ์ ํ๋ค.
์ด๋ฅผ ์ํด ์์ํ ์ง๋ฉด ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ํ๋ณดํ๋ ๊ฒ์ด ํต์ฌ์ด์ง๋ง, ํ์ฅ์ ์งํ ๊ธฐ๋ณต์ด๋ ๋ค์ํ ์ฅ์ ๋ฌผ๋ก ์ธํด ์ ํํ ๋ฐ์ดํฐ ์ทจ๋์ด ์ด๋ ค์ด ๊ฒฝ์ฐ๊ฐ ๋ง๋ค. GNSS(Global
Navigation Satellite System) ๊ธฐ๋ฐ VRS(Virtual Reference Station) ์ธก๋์ ์ด๋๊ตญ์ ์์น ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ฃผ๋ณ
๊ณ ์ ๊ธฐ์ค์ ์ ๋คํธ์ํฌ๋ฅผ ํ์ฉํด ์ค์๊ฐ์ผ๋ก ๋ณด์ ํ์ฌ ๋์ ์ ํ๋์ ์์น ์ ๋ณด๋ฅผ ์์ ๋ฐ์์ผ๋ก์จ ๋์ ์ ํ๋๋ฅผ ์ ๊ณตํ๋ ์ ํต์ ์ธ ๋ฐฉ์์ผ๋ก, ๊ธฐ์กด ํ ๋ชฉ๊ณต์ฌ
๋ฐ ํ ๊ณต๋ ์ฐ์ ์ฐ๊ตฌ์์ ๋๋ฆฌ ์ฌ์ฉ๋์ด์๋ค(Lee and Lee, 2022). ๊ทธ๋ฌ๋ ๋ณต์กํ ์งํ์ด๋ ๋์ ๋ฉด์ ์ ๋ค๋ฃฐ ๊ฒฝ์ฐ ๋ค์์ ์ขํ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์์งํด์ผ ํ๋ฏ๋ก, ์๊ฐ๊ณผ ์ธ๋ ฅ์ด ๋ง์ด ์๋ชจ๋๋ค๋ ๋จ์ ์ด ์๋ค. ํนํ ์์์ด
์ธ์ฐฝํ ์ง์ญ์์๋ GNSS ์ธก๋ ์, ์ฅ์ ๋ฌผ์ด ๋ง์ ์์
์ธ๋ ฅ์ ์ด๋์ด ์ ์ฝ์ ๋ฐ์ผ๋ฉฐ, ์ ํํ ๋ฐ์ดํฐ ์ทจ๋์ด ์ด๋ ค์ ์์
์๊ฐ์ด ๊ธธ์ด์ง๊ณ ๋น์ฉ์ด ์ฆ๊ฐํ๊ฒ
๋๋ค. ์ด๋ฌํ ํ๊ณ๋ฅผ ํด๊ฒฐํ๊ธฐ ์ํด ์ต๊ทผ RTK(Real-Time Kinematic)-UAV (Unmanned Aerial Vehicle)์ ํ์ฌ๋
LiDAR(Light Detection and Ranging) ์ผ์๊ฐ ์ฃผ๋ชฉ๋ฐ๊ณ ์๋ค(Park and Jung, 2021). LiDAR ์ผ์๋ ๋ณต์กํ ์งํ์์๋ ๊ณ ํด์๋์ ์ ๊ตฐ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ํจ์จ์ ์ผ๋ก ์ทจ๋ํ ์ ์์ผ๋ฉฐ, ์ด์ ๋น๋กฏํ์ฌ ๋ณต์กํ ํ๊ฒฝ์์ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ฒ๋ฆฌํ ์ ์๋
๋ค์ํ ์ฐ๊ตฌ๊ฐ ์ด๋ฃจ์ด์ ธ ๋์ ์ ๋ฐ๋๋ฅผ ๊ธฐ๋ฐ์ ์ฐ์ํ ์ ํ๋์ ๋ฐ์ดํฐ ํ๋ณด๊ฐ ๊ฐ๋ฅํจ์ด ์
์ฆ๋์๋ค(Park and Lee, 2021a). ํนํ White et al.(2021)์ ๋ค์ํ ํญ๊ณต LiDAR ์ผ์๋ฅผ ํ์ฉํ์ฌ ์ฐ๋ฆผ์ง์ญ์์ ์ทจ๋๋ ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋๋ฅผ ๋ฐํ์ผ๋ก ๊ตฌ์ถ๋ ์์นํ๊ณ ๋ชจํ(Digital Elevation Model,
DEM)์ ์ ํ๋๋ฅผ ํ๊ฐํ๋ฉฐ, LiDAR ์ผ์๊ฐ ์ธ์ฐฝํ ์ฐ๋ฆผํ๊ฒฝ์์ ๋ฐ์ํ๋ ๊ธฐ์กด RGB ์ฌ์ง์ธก๋ ๋ฐฉ์์ ํ๊ณ์ธ ์์ ํ๋ถ ๋ฐ์ดํฐ์ ๋ฏธ์์ง ๋ฌธ์ ๋ฅผ
๊ทน๋ณตํ ๋์์์ ์
์ฆํ์๋ค. ๋ํ, LiDAR ์ผ์๊ฐ ์ ๊ณตํ๋ ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋(Reflectance Intensity) ์ ๋ณด๋ ๋ ์ด์ ์ ํธ์ ๋ฌผ๋ฆฌ์ ๋ฐ
๊ดํ์ ํน์ฑ์ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ์์๊ณผ ์ง๋ฉด์ ๊ตฌ๋ถํ๋ ๋ฐ ํจ๊ณผ์ ์ผ๋ก ํ์ฉ๋ ์ ์์๋ ์ฆ๋ช
๋์๋ค(Scaioni et al., 2018). Park and Lee(2021b)์ ์ง์ LiDAR ์ผ์๋ฅผ ํตํด ํจ๊ป ์ทจ๋๋๋ ์์์ธ RGB ์ ๋ณด๋ฅผ ํ์ฉํ๊ฑฐ๋, LiDAR ์ผ์๋ฅผ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ๊ตฌ์ถ๋๋ ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋์ ํํํ์ ์ ๋ณด๋ฅผ
์ด์ฉํ ๋ค์ํ ํํฐ๋ง ๊ธฐ๋ฒ์ ์ ์ฉํ์ฌ ์์์ด ๋ฌด์ฑํ ํ์ฒ์ ์ ๋ฐฉ์ ๋์์ผ๋ก ํจ๊ณผ์ ์ผ๋ก ์์๊ณผ ์ง๋ฉด์ ๊ตฌ๋ถํ์๊ณ , ์ด๋ฅผ ๋ฐํ์ผ๋ก ์ ํ๋ ๋น๊ตํ๊ฐ๋ฅผ ์งํํ์๋ค.
์์ธ๋ฌ, Yilmaz et al.(2016)์ ํญ๊ณต LiDAR ์ผ์๋ฅผ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก RGB ์์ ํํฐ๋ฅผ ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋์ ์ ์ฉํ์ฌ ์์์ ๋์ด ์ถ์ถ ๋ฐ ์ฐ์ ํ์ฌ ์ด๋ฅผ ์ ํ๋ ๋น๊ตํ๊ฐ์ ํ์ฉํ์๋ค.
์ด์ ๋๋ถ์ด LiDAR ์ผ์๋ฅผ ๋ฐํ์ผ๋ก ์ทจ๋๋๋ ๋ค์ํ ์์๋ฅผ ์ ์ ํ ํ์ฉํ๋ฉด ํ ์ง ํผ๋ณต์ ํจ๊ณผ์ ์ผ๋ก ๋ถ๋ฅํ ์ ์๋ค๋ ์ ์ด ์ฌ๋ฌ ์ฐ๊ตฌ๋ฅผ ํตํด ์
์ฆ๋๊ณ
์๋ค(Lang et al., 2020). ๋ค๋ง, LiDAR ์ผ์๋ก ์ทจ๋๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ํตํด ์ ํํ ์ง๋ฉด ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ป๊ธฐ ์ํด์๋ ๋ฐ๋์ ํ์ฒ๋ฆฌ ๊ณผ์ ์ด ํ์ํ๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ K-Means,
K-Medoids, ๊ทธ๋ฆฌ๊ณ DBSCAN(Density-Based Spatial Clustering of Application with Noise)
ํด๋ฌ์คํฐ๋ง๊ณผ ๊ฐ์ ๋น์ง๋ ํ์ต ๊ธฐ๋ฒ์ ์ ์ฉํ์ฌ ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ๋ถ์ํ๊ณ , ์์์ด ์ ๊ฑฐ๋ ์์ํ ์ง๋ฉด ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ถ์ถํ๊ณ ์ ํ๋ค. K-Means ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์
๊ตฐ์ง ์๋ฅผ ๋ฏธ๋ฆฌ ์ค์ ํด ๋ช
ํํ ๊ตฌ๋ถ์ด ํ์ํ ๋ฐ์ดํฐ์ ์ ํฉํ๋ฉฐ, DBSCAN ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ๋ฐ๋๋ฅผ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ๋ถ์ํ๋ฏ๋ก ๊ตฐ์ง ํ์ฑ ์กฐ๊ฑด์ ์ถฉ์กฑํ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ง์
ํด๋ฌ์คํฐ๋งํ์ฌ ๋
ธ์ด์ฆ ๋ฐ์ดํฐ์ ์ํฅ์ ๋ ๋ฐ์ ๋ค์ํ ๋ฐ๋๋ฅผ ๊ฐ์ง ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ฒ๋ฆฌํ๋๋ฐ ์ ๋ฆฌํ๋ค(Deng, 2020). ํนํ K-Medoids ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ํ๊ท ๊ฐ์ด ์๋ ๋ฐ์ดํฐ ๋ด์ ์กด์ฌํ๋ ์ค๊ฐ๊ฐ์ ๊ธฐ์ค์ผ๋ก ์ฒ๋ฆฌํ์ฌ, ์ด์์น์ ๋ฏผ๊ฐํ์ง ์์ ๋
ธ์ด์ฆ ๋ฐ์ดํฐ์ ๊ฐ์ธํ๋ค๋
ํน์ง์ ์ง๋๋ค(Ushakov et al., 2021). ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ํํฐ๋ง ๊ธฐ๋ฒ์ ํตํด ์ถ์ถํ ์ง๋ฉด ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก GNSS ์ธก๋ ๊ฒฐ๊ณผ์ ํ ๊ณต๋์ ๋น๊ตํ๊ณ , ์ฑํ ๋๊ณผ ์ ํ ๋์ ๋น์จ์ ํ์ฉํ ๊ฐ์คํ๊ท
๋ฐฉ์์ ํตํด ์ ํ๋๋ฅผ ํ๊ฐํ ์์ ์ด๋ค. ์ด๋ฌํ ์ ๊ทผ๋ฒ์ ๊ณ์ ์ ํ๊ณ๋ฅผ ๊ทน๋ณตํ๊ณ , ํ ๊ณต๋ ์ฐ์ ์ ํจ์จ์ฑ์ ํฅ์์ํฌ ์ ์๋ ์๋ก์ด ๋ฐฉ๋ฒ๋ก ์ ์ ์ํ ๊ฒ์ผ๋ก
๊ธฐ๋๋๋ค.
2. ์ฐ๊ตฌ๋ฐฉ๋ฒ
2.1 ์ฐ๊ตฌ๋ฐฉ๋ฒ
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ RTK-UAV ๊ธฐ๋ฐ LiDAR ์ผ์๋ฅผ ์ด์ฉํ์ฌ ์ฐ๊ตฌ๋์์ง์ ๋ํด ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋(Point Cloud) ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ทจ๋ํ์์ผ๋ฉฐ, GNSS
์ธก๋์ ๋ฐํ์ผ๋ก ๋์์ง ๊ฐ์ฅ์๋ฆฌ์ ๋ชจ์๋ฆฌ์ ๋ํ์ฌ 5๊ฐ์ ์ง์๊ธฐ์ค์ (Ground Control Point, GCP)๊ณผ 3๊ฐ์ ๊ฒ์ฌ์ (Check Point,
CP)์ ๋ํด ์ด 8๊ฐ์ ์ง์ ์ ๋ํ 3์ฐจ์ ์ขํ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ทจ๋ํ์๋ค. ์ทจ๋๋ LiDAR ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ์ ๋ํด ์ด์์น ์ ๊ฑฐ ๋ฐ GNSS ์ธก๋์
๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ์ทจ๋๋ ์ง์๊ธฐ์ค์ ๋ฐ ๊ฒ์ฌ์ ์ขํ์ ๋ฐ๋ผ ์ขํ ์ ํฉ ์ค์ ์ดํ ๋น์ง๋ํ์ต ์๊ณ ๋ฆฌ์ฆ์ ์ ์ฉํ์ฌ ์์๊ณผ ์ง๋ฉด์ ๋ถ๋ฆฌํ์๋ค. ์์์ด ๋ถ๋ฆฌ๋์ด ์ป์
์ง๋ฉด ๋ฐ์ดํฐ์ ๋ํด ํ์ฒ๋ฆฌ ์ดํ GIS(Geographic Information System)๋ฅผ ํตํด ์งํ ๊ตฌ์ถ ๋ชจ๋ธ์ ์ ์ํ์๋ค. ์ด๋ฅผ ํตํด ์ธ
๊ฐ์ง ๋น์ง๋ํ์ต ๊ธฐ๋ฒ ์ ์ฉ์ ๋ฐํ์ผ๋ก ์ฐ์ ๋ ์ฑํ ๋๊ณผ ์ ํ ๋์ ํฉ์ฐํ์ฌ ์ฐ์ ๋ ์ต์ข
ํ ๊ณต๋์ ๋น๊ต ๊ธฐ์ค๊ฐ์ธ GNSS ์ธก๋ ์ฑ๊ณผ๋ก ์ฐ์ ๋ ํ ๊ณต๋๊ณผ ์ ํ๋
๋น๊ต ๋ฐ ํ๊ฐํ์๊ณ , ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์ ์ ์ฒด ํ๋ฆ๋๋ Fig. 1๊ณผ ๊ฐ๋ค.
2.2 ์ฐ๊ตฌ๋์์ง ๋ฐ ์ฐ๊ตฌ ์ฅ๋น
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ๊ฒฝ์๋ถ๋ ์์ฃผ์ ํ์๋ฉด ์์ฉ๋ฆฌ 312์ ์์นํ ์์ฉ ์ ์์ง ๊ตฌ์ญ์ ๋์์ผ๋ก ํ์์ผ๋ฉฐ, ์ ์์ง ์์ญ์ด ์๋ ๋ฐ๋ํธ ์ฌ๋ฉด์ ์ฐ๊ตฌ๋์์ง๋ก
์ ์ ํ์๋ค. ์ด ์ง์ญ์ GNSS ์์ฑ ์ ํธ ์์ ์ ๋ฐฉํดํ๋ ์์๊ฐ ์๊ณ , ๋ฌด์ธํญ๊ณต๊ธฐ ๋นํ์ ์ ํฉํ ํ๊ฒฝ์ ์ ๊ณตํ์ฌ, ์ฐ๊ตฌ ์ํ์ ์ ํฉํ ์กฐ๊ฑด์ ๊ฐ์ถ๊ณ
์๋ค๊ณ ํ๋จํ์๋ค. ์ฐ๊ตฌ๋ ์์์ด ๊ฐ์ฅ ํ๋ฐํ ์๊ธฐ์ธ 6์ ์ค์์ ์งํํ์์ผ๋ฉฐ, ํด๋น ์ง์ญ์ ์งง์ ์ด๋ชฉ๊ณผ ๋ค์ํ ๊ด๋ชฉ์ด ํผ์ฌ๋ ๋ณตํฉ ์งํ์ด๋ค(Fig. 2).
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์ ์ฌ์ฉ๋ ๋ฌด์ธํญ๊ณต๊ธฐ๋ DJI์ฌ์ Matrice 300 RTK์ด๋ฉฐ, ๋์์ง ์ดฌ์์ ์ฌ์ฉ๋ LiDAR ์ผ์๋ Matrice 300 RTK์ ํ์ฌ
๋ฐ ํธํ์ด ๊ฐ๋ฅํ DJI Zenmuse L1 ๋ชจ๋ธ์ ์ฌ์ฉํ์๋ค. ๋ํ, ์ค์๊ฐ ๋ฌด์ธํญ๊ณต๊ธฐ ์์น ๋ฐ์ดํฐ ๋ณด์ ์ ์ํด DJI D-RTK2 Mobile
Station์ ์ฌ์ฉํ์๋ค. ์ง์๊ธฐ์ค์ ๋ฐ ๊ฒ์ฌ์ ์ธก๋์ ๋ํด์๋ GNSS ์์ ์ฅ์น์ธ Trimble์ฌ์ R8S ๋ชจ๋ธ์ ์ฌ์ฉํ์ฌ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ทจ๋ํ์๋ค.
๋ฐ์ดํฐ ์ทจ๋์ ํ์ฉํ ์ดฌ์ ์ฅ๋น ๋ฐ GNSS ์์ ์ฅ์น์ ๋ํ ์ ์์ Tables 1, 2์ ๊ฐ๋ค.
Table 1. Specification of UAV, Sensor and DGNSS Station
Spec.
|
UAV
|
Spec.
|
Sensor
|
Spec.
|
DGNSS station
|
Matrice 300 RTK
|
Zenmuse L1
|
D-RTK 2 moblie station
|
Weight
|
6.3 kg
|
Weight
|
930ยฑ10 $g$
|
Satellite signal (GPS)
|
L1, C/A, L2, L5
|
Hovering accuracy (GPS)
|
Vertical : ยฑ0.1 $m$
|
Resolution
|
3840 ร2160 Pixel
|
Positioning precision (single)
|
Vertical : 3.0 $m$
|
Horizontal : ยฑ0.1 $m$
|
File format
|
JPEG
|
Horizontal : 1.5 $m$
|
Flight time (Max)
|
โค 55 $\min$
|
F-stop
|
f/2.8~f/11
|
Positioning precision (RTK)
|
Vertical : 2 $cm$ + 1 $ppm$
|
Speed (Max)
|
โค 17 $m/s$
|
FOV
(Field Of View)
|
84ยฐ
|
Horizontal : 1 $cm$ + 1 $ppm$
|
RTK positioning accuracy
|
Vertical : 1.5 $cm$ + 1 $ppm$
|
Focal length
|
8.8 $mm$/24 $mm$
|
Size
|
168 ร 168 ร 1708 $mm$
|
Horizontal : 1 $cm$ + 1 $ppm$
|
Wavelength
|
905 $nm$
|
Memory volume
|
16 $GB$
|
ISO
|
100
|
Table 2. Specification of GNSS Data Receiver and Controller
Spec.
|
GNSS data receiver
|
Spec.
|
GNSS data controller
|
Trimble R8S
|
Juno T41/5
|
Channels
|
440 Channels
|
Operating
system
|
Android 4.1
โJellyBeanโ
|
Satellite signals(GPS)
|
L1C/A, L1C, L2C, L2E, L5
|
RAM
|
512 $MB$
|
Network-RTK precision
|
Horizontal
|
8 $mm$ + 0.5 $ppm$ RMS
|
Storage
|
8 $GB$
|
Vertical
|
15 $mm$ + 0.5 $ppm$ RMS
|
Processor
|
800 $MHZ$
|
3. ๋ฐ์ดํฐ ์ทจ๋
3.1 ๋ฐ์ดํฐ ์ทจ๋
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ๊ธฐ์กด ์ทจ๋๋ GNSS ์ธก๋ ์ฑ๊ณผ์ ๋ํด RTK-UAV ๊ธฐ๋ฐ์ LiDAR ์ผ์๋ฅผ ํ์ฉํ์ฌ ๋์์ง์ ๋ํ ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋ ํ์์ 3์ฐจ์
์ขํ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ทจ๋ํ์๋ค. ๋ฌด์ธํญ๊ณต๊ธฐ ์์ ์ดฌ์์ ๋ฐ๋์ผ๋ก ์ธํ ์ขํ ์ทจ๋ ์ค์ฐจ๊ฐ ์ต์ํ๋ ์ ์๋ ์์ ์ ์ ์ ํ์ฌ ์งํํ์๋ค. ์ทจ๋๋ ์์์ DJI์ฌ์
Terra ์ํํธ์จ์ด๋ฅผ ์ฌ์ฉํด ํ์ผ ํ์์ GIS ์ํํธ์จ์ด์์ ์ฒ๋ฆฌํ๊ธฐ ์ฉ์ดํ Las ํ์์ผ๋ก ๋ณํํ์์ผ๋ฉฐ, ๋ํ ์ฐ๊ตฌ๋์์ง๊ฐ ์์นํ ์ง์ญ ์ขํ๊ณ์ธ
TM(Transverse Mercator) ์ค๋ถ์์ ์ขํ๊ณ์ธ Korea 2000/ Central Belt 2010(EPSG : 5186)๊ณผ GNSS
์ธก๋ ๊ธฐ์ค ์ง์ค์ด๋ ๋ชจ๋ธ๊ณผ ๊ฐ์ KN-Geoid 18(Korea National-Geoid Model 18)๋ฅผ ์ ์ฉํ์๋ค. ๋ฐ์ดํฐ ๊ฐ์ ์ํธ ๊ฑฐ๋ฆฌ
๋ฐ๋๋ Terra ์ํํธ์จ์ด ์ต์๊ฑฐ๋ฆฌ ๋ฐ๋ ์ค์ ํ๊ณ์ธ 5 cm๋ก ์ค์ ํ์๋ค. ์์ธ๋ฌ, ์ค์๊ฐ ํญ๊ณต๊ธฐ ์์น ๋ณด์ ์ ์ํด ํ์ฅ ์ค์น์ DGNSS(Differential
GNSS) ์์ ๊ธฐ์ธ D-RTK 2 Mobile Station์ ์ค์นํ์ฌ ์ค์๊ฐ ์์น ์ค์ฐจ ์์ ์ ์งํํ์๋ค.
3.2 ์ง์๊ธฐ์ค์ ๋ฐ ๊ฒ์ฌ์ ์ธก๋
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ DGNSS Station์ ์ค์๊ฐ ์์น ์ค์ฐจ ๋ณด์ ๋ฟ๋ง ์๋๋ผ, ์ ํํ ์ขํ ๋ฐ์ดํฐ์ ์ ํฉ์ ์ํด ๋์์ง์ ์ง์๊ธฐ์ค์ ๊ณผ ๊ฒ์ฌ์ ์ ์ง์
์ค์นํ์ฌ ์ดฌ์์ ์งํํ์๋ค(Seong et al., 2018). RTK ๋ฐฉ์๊ณผ ๋๋ถ์ด ๊ฐ์๊ธฐ์ค์ ๊ฐ์ ์ํธ ์ํต์ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ๋์ ์ ํ๋๋ฅผ ์ ๊ณตํ์ฌ ๋๋ฆฌ ์ฌ์ฉ๋๋ ๋ฐฉ์์ธ VRS ์ธก๋ ๋ฐฉ์์ ์ฑํํ์๋ค(Schaefer and Pearson, 2021). ๋์์ง ์ธก๋์ ์ฌ์ฉ๋ ์ง์ค์ด๋ ๋ชจ๋ธ์ KN-Geoid 18์ด๊ณ , ์ค์๊ฐ GPS ์์ ์์ฑ ์๋ 25๊ฐ ์ด์์ ์ ์งํ์์ผ๋ฉฐ, ์์ง ์ค์ฐจ๋ 14 mm,
์ํ ์ค์ฐจ๋ 9 mm๋ก ์ง๊ณ๋์๋ค. ์ง์๊ธฐ์ค์ ์ ๋์์ง ๊ฐ์ฅ์๋ฆฌ์ 5๊ฐ, ๊ฒ์ฌ์ ์ ๋์์ง ์ค๊ฐ ์ง์ ์ 3๊ฐ๋ฅผ ๋ฐฐ์นํ์ฌ ์ด 8๊ฐ ์ ์ ๋ํด GNSS
์ธก๋์ ์งํํ์๋ค. ๋์์ง๋ ์ธ์ฐฝํ ์์๊ณผ ๋ถ๊ท์น์ ์ธ ์งํ ๊ธฐ๋ณต์ ํน์ง์ผ๋ก ํ๋ฉฐ, GNSS ์์ ์ด ์ํํ ์ง๋ฉด ๊ตฌ์ญ ์ค ์์ ๋ถํฌ๊ฐ ๋น๊ต์ ์ ์ ๋์์ง
๊ฐ์ฅ์๋ฆฌ์ ์ค๊ฐ ์ง์ ์ ์ ์ ํ์ฌ ์ง์๊ธฐ์ค์ ๋ฐ ๊ฒ์ฌ์ ์ ์ค์นํ์๋ค. ์ด๋ฌํ ์์น๋ ์ ํํ ์ขํ ๋ฐ์ดํฐ ์์ง์ด ๊ฐ๋ฅํ๋ค๊ณ ํ๋จ๋์ด, ์ด๋ฅผ ๋ฐํ์ผ๋ก ์ธก๋
์์
์ ์ํํ์๋ค. ๊ณต๊ณต์ธก๋ ์์
๊ท์ ์ ๋ฐ๋ผ ํด๋น ์ง์ ๋ง๋ค 10์ด ์ด์ ๊ด์ธกํ์์ผ๋ฉฐ ๋์์ง๊ฐ ์์์ผ๋ก ์ธํ ๊ธฐ๋ณต๊ณผ ์ฅ์ ๋ฌผ๋ก ์ธํด ์ธก๋์ ์งํํ ์๊ฐ์
์ด 20๋ถ์ด ์์๋์๋ค.
3.3 RTK-UAV ๊ธฐ๋ฐ LiDAR ์ผ์ ์ดฌ์
LiDAR ์ผ์๋ ์งง์ ์ฃผ๊ธฐ์ ๋ ์ด์ ํ์ค๋ฅผ ๋ฐ์ฌํ์ฌ ๋ฐ์ฌ ์ ํธ๋ฅผ ๊ฐ์งํ๊ณ , ๋ฐ์ฌ๋ ์๊ฐ์ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ๋ฌผ์ฒด์์ ๊ฑฐ๋ฆฌ๋ฅผ ๊ณ์ฐํ๋ค. ์ด ๊ณผ์ ์์ ๊ด์๊ฐ
๋ฌผ์ฒด์ ๋ฐ์ฌ๋๊ฑฐ๋ ํ์ ํตํด ์ง๋ฉด์ผ๋ก ํฌ๊ณผ๋์ด ๋ค์ค๋ฐ์ฌ๊ฐ ๋ฐ์ํ๋ฉฐ, ์ด๋ฅผ ํตํด ์ ๋ฐํ 3์ฐจ์ ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์์ฑํ๋ค. LiDAR๋ ๊ธฐ์กด
์ฌ์ง์ธก๋ ๋ฐฉ์์ ๋นํด ์ ํํ๊ณ ์ธ๋ฐํ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ ๊ณตํ๋ฉฐ, ๋ณต์กํ ์งํ์์๋ ์ฐ์ํ ์ ๋ณด ์์ง ๋ฅ๋ ฅ์ ๋ณด์ฌ ๋ค์์ ๊ด๋ จ ์ฐ๊ตฌ๊ฐ ์งํ๋์๋ค(Langhammer et al., 2018). RTK-UAV ๊ธฐ๋ฐ LiDAR ์ผ์๋ฅผ ํ์ฉํ ์ธก๋์ ๋ฐ๋์ผ๋ก ์ธํ ๊ธฐ์ฒด ํ๋ค๋ฆผ์ ๋ฐฉ์งํ๊ธฐ ์ํด ํ์ 1 m/s ์ดํ ์กฐ๊ฑด์์ ์ํ๋์์ผ๋ฉฐ, ๋นํ
์ ์์ธ ๋ณด์ ๋ฐ ์๊ณก ์์ ์ ์ํ ์บ๋ฆฌ๋ธ๋ ์ด์
๊ณผ์ ์ ์๋ฃํ์๋ค. ์ ํํ ๊ณ ๋ ๊ฐ ํ๋ณด๋ฅผ ์ํด ๋นํ๊ณ ๋๋ 50 m๋ก ์ค์ ํ์๊ณ , ์ข
์ค๋ณต๋์ ํก์ค๋ณต๋๋
์ฌ์ง์ธก๋ ๊ถ์ฅ ๊ธฐ์ค์ธ ๊ฐ๊ฐ 70 %, 80 %๋ก ์ค์ ํ์๋ค. ์ดฌ์ ๋ฐ์ดํฐ์ ์ ํฉ์ฑ์ ํ๋ณดํ๊ธฐ ์ํด ๋นํ์๋๋ 4 m/s๋ก ์ ์งํ์์ผ๋ฉฐ, ์ฌ์ ์ ์ค์ ํ
์ฝ์ค๋ฅผ ๋ฐ๋ผ ์๋๋นํ ์ธก๋์ ์ํํ์๋ค. ๋์์ง๋ ๊ฒฝ์ฌ๊ฐ์ด ์กด์ฌํ๋ ์งํ์ผ๋ก, ์ธ๋ฐํ ๋ฐ์ดํฐ ์ทจ๋์ ์ํด ์ฝ์ค๊ฐ์ 240๋๋ก ์ค์ ํ์ฌ ๋๊ฐ์ ๋ฐฉํฅ
๊ฒฝ๋ก๋ก ๋นํ์ ์งํํ์๋ค. ๋ํ, LiDAR ์ผ์์ ์ง๋ฉด ์์ ๊ฐ์ ์
์ฌ๊ฐ ์ํฅ์ ์ต์ํํ๊ธฐ ์ํด ์นด๋ฉ๋ผ ์ผ์๋ฅผ ์ง๋ฉด์ ์์ง์ผ๋ก ์ค์ ํ์ฌ ์ดฌ์์ ์งํํ์๋ค.
์ด 7๋ถ๊ฐ์ ๋นํ์ ํตํด ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ทจ๋ํ์์ผ๋ฉฐ, Fig. 3์ ๋ฌด์ธํญ๊ณต๊ธฐ LiDAR ์ธก๋์ ํตํด ์ดฌ์๋ ๋ฐ์ดํฐ์ ์ทจ๋์ฝ์ค์ ๊ฒฝ๋ก๋ฅผ ๋ณด์ฌ์ค๋ค.
Fig. 3. Data Acquisition Course of RTK-UAV LiDAR Sensor
4. ์ขํ ์ ํฉ ๋ฐ ๋ฐ์ดํฐ ์ ์ฒ๋ฆฌ
4.1 ๋ฐ์ดํฐ ์ํ๋ง
LiDAR ์ผ์๋ก ์ทจ๋ํ ๋ฐ์ดํฐ๋ ๋์ ์ ๋ฐ๋์ ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋๋ก ๊ตฌ์ฑ๋์ด ์์ง๋ง, ๋ถ์ํ๋ ค๊ณ ํ๋ ๋์ ์ด์ธ์ ๋ถํ์ํ ๋ฐ์ดํฐ๋ ํฌํจํ๊ณ ์์ด ๋ฐ์ดํฐ
์ฒ๋ฆฌ ์๊ฐ์ ์ฆ๊ฐ์ ์ฒ๋ฆฌ ์๋๊ฐ ์ ํ๋์ด ๊ฒฐ๊ณผ์ ์ผ๋ก ๋ฐ์ดํฐ ์ฒ๋ฆฌ ํจ์จ์ฑ์ด ๋จ์ด์ง๋ ๊ฒฐ๊ณผ๋ฅผ ์ ๋ฐํ๊ฒ ๋๋ค. ์ด๋ฌํ ๋นํจ์จ์ ์ธ ์ธก๋ฉด์ ๊ฐ์ ํ๊ธฐ ์ํด ๋ฐ์ดํฐ
์ํ๋ง ๊ธฐ๋ฒ์ด ์ฌ์ฉ๋๋ฉฐ, ์ด๋ ์ ์ฒด ๋ฐ์ดํฐ ์ธํธ์์ ๋ํ์ ์ธ ๋ถ๋ถ ์งํฉ์ ์ถ์ถํจ์ผ๋ก์จ ๋ฐ์ดํฐ ๋ถ์ ์๋์ ์ฒ๋ฆฌ ํจ์จ์ ํฅ์์ํค๋ ๋ฐ ํ์ฉ๋๋ค(Guo et al., 2010). ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ Cloud Compare ์ํํธ์จ์ด์ Subsampling ๋๊ตฌ๋ฅผ ํ์ฉํ์์ผ๋ฉฐ, ํฌ์ธํธ ๊ฐ ๊ฑฐ๋ฆฌ ๊ฐ๊ฒฉ 0.01 m๋ก ์ค์ ํ์ฌ ๋ฐ์ดํฐ
์ํ๋ง์ ์ํํ์๋ค. ์ด๋ฅผ ํตํด ์ทจ๋๋ ๋์์ง ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋์์ ๋ถ์์ ํ์ํ ์ฃผ์ ํน์ง์ ๋ํ๋ด๋ ํฌ์ธํธ ์์ฃผ๋ก ์ํ๋งํจ์ผ๋ก์จ ๋ถํ์ํ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ
์ ๊ฑฐํ๊ณ , ๋ฉ๋ชจ๋ฆฌ ์ฌ์ฉ๋ ์ ๊ฐ๊ณผ ๋ํ์ฑ ํ๋ณด๋ฅผ ํตํด ๋ฐ์ดํฐ ๋ถ์ ํจ์จ์ฑ์ ํฅ์์ ๋ฌ์ฑํ ์ ์์๋ค.
4.2 ์ง์๊ธฐ์ค์ ๋ฐ ๊ฒ์ฌ์ ์ขํ ์ ํฉ
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ๋ฌด์ธํญ๊ณต๊ธฐ์ ์ค์๊ฐ ์์ธ ๋ณด์ ๋ฐ ์์น ์ค์ฐจ ์์ ์ ์ํด ํ์ฅ์ ์ด๋์ GNSS ์์ ๊ธฐ๋ฅผ ์ค์นํ์ฌ RTK-UAV ๊ธฐ๋ฐ LiDAR ์ผ์๋ฅผ
ํตํด ๋์์ง์ ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ทจ๋ํ์๋ค. ๊ทธ๋ฌ๋ ์ด๋์ GNSS ์์ ๊ธฐ๋ง์ผ๋ก๋ 100 % ์ ํ๋์ ๊ทผ์ ํ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ทจ๋ํ๋ ๊ฒ์ ์ด๋ ค์ด
์ค์ ์ด๋ฉฐ, ์ค์๊ฐ ์๊ณก ๋ณด์ ์ ๊ฐ๋ฅํ์ง๋ง, RTK ์์ ํน์ฑ์ ๊ฑฐ๋ฆฌ๊ฐ ๋ฉ์ด์ง์๋ก ์ค์ฐจ์จ์ด ์ฆ๊ฐํ๋ค๋ ํ๊ณ๊ฐ ์กด์ฌํ๋ค. ์ด์ ๋ฐ๋ผ ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ์ ํํ
์ขํ ๋ณด์ ์ ์ํด ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ ํ์ฒ๋ฆฌ ํ๋ก๊ทธ๋จ์ธ Cloud Compare ์ํํธ์จ์ด๋ฅผ ํตํด GNSS ์ธก๋์ผ๋ก ์ทจ๋ํ ์ขํ์ RTK-UAV
๊ธฐ๋ฐ LiDAR ์ผ์๋ฅผ ํตํด ์ทจ๋๋ ์ง์๊ธฐ์ค์ ๊ณผ ๊ฒ์ฌ์ ์ขํ์ ๋ํ์ฌ ๊ฐ๊ฐ ์ขํ ์ ๋ฐ ์ ํฉ์ ํ์๋ค(Fig. 4). RTK-UAV ๊ธฐ๋ฐ LiDAR ์ผ์๋ฅผ ๋ฐํ์ผ๋ก ์ทจ๋๋ ์ขํ์ GNSS ์ธก๋์ผ๋ก ์ทจ๋๋ ์ขํ ๊ฐ์ ์ต์ข
์ฐ์ถ ํ๊ท ์ ๊ณฑ๊ทผ์ค์ฐจ(Root Mean Square
Error, RMSE)๋ 0.42 m๋ก ์ฐ์ถ๋์๋ค. ์ฐ์ถ๋ RMSE๋ ์ ํฉ๋ ์ขํ๋ค์ ํ๊ท ์ ์ธ ์ค์ฐจ๋ฅผ ๋ํ๋ด๋ฉฐ, ๋ชจ๋ ํฌ์ธํธ๊ฐ ๋์ผํ ์ค์ฐจ๋ฅผ ๊ฐ์ง๋
๊ฒ์ ์๋๋ค. ์ด์ ๋ฐ๋ผ ์ผ๋ถ ํฌ์ธํธ์์ ํน์ ์ค์ฐจ๊ฐ ๋ํ๋๋ ๊ฒ์ ๋ฐฐ์ ํ ์ ์์๋ค. ๋ํ, ์ฐ๊ตฌ๋์์ง์ ์ค์นํ ์ง์๊ธฐ์ค์ ๋ฐ ๊ฒ์ฌ์ ์ ๋ํด RTK-UAV
๊ธฐ๋ฐ LiDAR ์ผ์๋ก ์ธก๋ํ ๊ฒฐ๊ณผ์ ๊ธฐ์ค๊ฐ์ธ GNSS ์ธก๋์ผ๋ก ์ง์ ์ทจ๋ํ ์ฑ๊ณผ๋ฅผ ๋น๊ตํ ๊ฒฐ๊ณผ๋ Table 3๊ณผ ๊ฐ๋ค.
Fig. 4. GCP/CP Location of Study Area
Table 3. Maximum Error between GNSS Survey and RTK-UAV LiDAR (Unit: m)
RTK-UAV LiDAR
|
GNSS-VRS
|
Maximum error
|
X
|
Y
|
Z
|
X
|
Y
|
Z
|
283044.13
|
428480.53
|
266.06
|
283044.75
|
428481.03
|
266.10
|
0.60 m
|
283023.37
|
428525.13
|
265.88
|
283023.27
|
428525.33
|
266.03
|
0.25 m
|
282992.38
|
428588.41
|
266.02
|
282992.60
|
428588.92
|
266.11
|
0.43 m
|
282979.85
|
428583.85
|
261.32
|
282979.68
|
428583.93
|
261.28
|
0.17 m
|
282975.19
|
428568.50
|
256.46
|
282975.24
|
428568.48
|
256.542
|
0.31 m
|
283011.65
|
428513.00
|
260.50
|
283011.28
|
428512.63
|
260.08
|
0.73 m
|
282974.53
|
428545.44
|
252.44
|
282974.23
|
428545.83
|
252.39
|
0.33 m
|
282990.85
|
428510.68
|
252.28
|
282990.70
|
428510.65
|
252.17
|
0.18 m
|
4.3 ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ ์ ์ฒ๋ฆฌ
๋ฌด์ธํญ๊ณต๊ธฐ LiDAR ์ผ์๋ฅผ ํตํด ์ทจ๋๋ ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ ์ฌ๋, ์, ์๋์ฐจ ๋ฑ ์์ง์ด๋ ๋์๋ฌผ๋ก ์ธํด ๋ค์ํ ๋
ธ์ด์ฆ๊ฐ ํฌํจ๋ ์ ์์ผ๋ฉฐ,
์ด๋ฅผ ์ถ๊ฐ์ ์ธ ์์
์์ด ํ์ฉํ ๊ฒฝ์ฐ ์ค์ฐจ๊ฐ ๋ฐ์ํ ๊ฐ๋ฅ์ฑ์ด ์๋ค. ์ด๋ฌํ ๋
ธ์ด์ฆ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ ๊ฑฐํ๊ธฐ ์ํด ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋ ํ์ฒ๋ฆฌ ์ํํธ์จ์ด์ธ Cloud
Compare๋ฅผ ํ์ฉํ์ฌ, ์ทจ๋๋ ์์์ ๋ํ ์ ์ฒ๋ฆฌ ๊ณผ์ ์ ์ํํด ์ฃผ์๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ Noise filter ๋ฐ SOR filter๋ฅผ ์์ฐจ์ ์ผ๋ก
์ ์ฉํ์๋ค. Noise filter๋ k-NN(k-Nearest Neighbors) ์๊ณ ๋ฆฌ์ฆ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ํ ์ด์์น ์ ๊ฑฐ ๊ธฐ๋ฒ์ผ๋ก, ์ง์ญ ๋ฐ๋๋ฅผ ๋ถ์ํ์ฌ
๋ฐ๋๊ฐ ๋ฎ์ ์์ญ์ ์๋์ผ๋ก ๋
ธ์ด์ฆ๋ก ๊ฐ์งํ๊ณ ์ ๊ฑฐํ๋ฉฐ, SOR(Statistical Outlier Remover) filter๋ ํต๊ณ์ ๋ฐฉ๋ฒ์ ์ด์ฉํ์ฌ
ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋ ๋ด ์ด์์น๋ฅผ ์ ๊ฑฐํ๋ ํํฐ๋ง ๊ธฐ๋ฒ์ผ๋ก ๊ฐ ํฌ์ธํธ๋ค๊ณผ ์ด์ ํฌ์ธํธ๋ค ๊ฐ์ ํ๊ท ๊ฑฐ๋ฆฌ๋ฅผ ๊ณ์ฐํ์ฌ ํน์ ์๊ณ๊ฐ์ ์ด๊ณผํ๋ ํฌ์ธํธ๋ฅผ ๋
ธ์ด์ฆ๋ก
๊ฐ์ฃผํ๊ณ ์ ๊ฑฐํ๋ค. ์ด๋ฅผ ํตํด ๋์์ง ์ฌ๋ฉด์์ ํน์ ์๊ณ ๋ฒ์๋ฅผ ์ด๊ณผํ๋ ๋
ธ์ด์ฆ๋ฅผ ์ ๊ฑฐํ์๊ณ , ๊ฒฐ๊ณผ์ ์ผ๋ก ์ด์์น๊ฐ ๊ฐ์๋ ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ
ํ๋ณดํ์ฌ ๋ฐ์ดํฐ ๊ฐ๋
์ฑ์ ํฅ์์ํค๊ณ ๋ถํ์ํ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ญ์ ํจ์ผ๋ก์จ ์ ๋ฐ์ ์ธ ์ ํ๋๋ฅผ ๋์๋ค(Fig. 5).
Fig. 5. Result of Preprocessed LiDAR Point Cloud
5. ๋น์ง๋ ํ์ต ๊ธฐ๋ฒ ์ ์ฉ
5.1 LiDAR Reflectance Intensity
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ RTK-UAV ๊ธฐ๋ฐ LiDAR ์ผ์์ ์ทจ๋ ์์ ์ค ํ๋์ธ ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ํ์ฉํ์ฌ ์์์ ๋ถ๋ฆฌํ๊ณ ์์ํ ์ง๋ฉด ์ ๋ณด๋ฅผ ์ถ์ถํ์๋ค.
๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ ๋ ์ด์ ํ์ค์ ์ก์์ ์ ํตํด ์ป์ ์ ์๋ ์์๋ก ๋ ์ด์ ๊ฐ ํ๋ฉด์์ ๋ฐ์ฌ๋ ๋ ์ผ์๊ฐ ์์ ํ๋ ๋ฐ์ฌ๋ ๋น์ ์ธ๊ธฐ๋ฅผ ๋ํ๋ด๋ฉฐ 0~255
๋ฒ์์ ์กด์ฌํ๋ ๊ฐ์ ๊ฐ์ง๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์ LiDAR ์ผ์๋ก ์ฑํํ DJI Zenmuse L1 ๋ชจ๋ธ์ ๊ทผ์ ์ธ์ (Near Infrared, NIR)
๋์ญ์ ํด๋นํ๋ 905 nm ํ์ฅ์ ์ฌ์ฉํ๋ ๋ ์ด์ ๋ฅผ ํ์ฌํ๊ณ ์๋ค. ์๋ฌผ์ ์ฝ๋ก์๊ฐ ๊ทผ์ ์ธ์ ๋์ญ์ ํ์ฅ์์ ๋์ ๋ฐ์ฌ์จ์ ๋ณด์ด๊ธฐ ๋๋ฌธ์ ์ด๋ฌํ
ํน์ง์ ํ์ฉํ๋ฉด ํจ์จ์ ์ผ๋ก ์์ ํ์ง ๋ฐ ๊ฑด๊ฐ ์ํ ํ๊ฐ ๋ฑ์ ํ ์ ์๋ค(Gong et al., 2022). ๋ํ, 905 nm ๋์ญ์ ๋ ์ด์ ๋ ์ฅ๊ฑฐ๋ฆฌ ๊ณ ๋ฐ๋ ์ธก์ ๋ฐ ๋๊ธฐ ์ฐ๋์ ๋ํ ์ ํญ์ฑ์ด ๊ฐํด, ์งํ ๋ฐ ๊ตฌ์กฐ๋ฌผ์ ๊ณ ๋์ ๊ฑฐ๋ฆฌ ์ ๋ณด๋ฅผ ์ ํํ๊ณ ์์ ์ ์ผ๋ก
์ทจ๋ํ ์ ์๋ค.
5.2 ๋น์ง๋ํ์ต ๊ธฐ๋ฐ ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ ํํฐ๋ง
LiDAR ์ผ์๋ ๋ ์ด์ ๋ฅผ ๋ฐ์ฌํ์ฌ ๋ฐ์ฌ๋ ์ ํธ๋ฅผ ๋ถ์ํ๋ ๋ฐฉ์์ผ๋ก ์๋ํ๋ฉฐ, ๋ฌผ์ฒด์ ๊ดํ์ ๋ฐ์ฌํน์ฑ, ์ผ์์ ๋ฌผ์ฒด ๊ฐ์ ์
์ฌ๊ฐ, ํ๋ฉด์ํ ๋ฑ์ด ๋ฐ์ฌ
๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ ํ์ง์ ์ํฅ์ ๋ฏธ์น๋ค. ๋น์ ํก์ํ๊ฑฐ๋ ์ฐ๋์ด ์ ์ ์ง๋ฉด์ ๊ดํ์ ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋๊ฐ ๋ฎ๊ฒ ์ธก์ ๋๋ ๋ฐ๋ฉด, ๋ณต์กํ๊ณ ๋ถ๊ท์นํ ํ๋ฉด์ ๊ฐ์ง ์์์
๋ ์ด์ ์ ํธ๊ฐ ์ฌ๋ฌ ๋ฐฉํฅ์ผ๋ก ์ฐ๋๋๋ฉด์ ๊ดํ์ ์ผ๋ก ์ฐ์ํ ๊ฒฐ๊ณผ๋ฅผ ๋ด์ด ๋์ ๋ฐ์ฌ๊ฐ๋๋ฅผ ๋ํ๋ธ๋ค(Zhao et al., 2020). ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ ๋ฌผ์ฒด์ ํ๋ฉด ํน์ฑ์ ๋ฐ๋ผ ๋ค๋ฅด๊ฒ ์ธก์ ๋๋ฉฐ, ํน์ ๊ตฌ๊ฐ์ ๋ฐ๋๊ฐ ์ง์ค์ ์ผ๋ก ํ์ฑ๋๋ ํน์ฑ์ ๋ณด์ฌ์ค๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์ ์ฑํํ ๋น์ง๋ํ์ต
๊ธฐ๋ฒ ์ค ํด๋ฌ์คํฐ๋ง ๊ธฐ๋ฒ์ ์ด๋ฌํ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์์ฐ์ค๋ฝ๊ฒ ๊ทธ๋ฃนํํ๋ ๋ฐ ์ ํฉํ๋ฉฐ, ๋ฌผ์ฒด์ ํ๋ฉด ํน์ฑ์ ๋ฐ๋ผ ๋ค๋ฅด๊ฒ ์์ง๋ ๋ฐ๋ ๊ธฐ๋ฐ์ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ๋ฐํ์ผ๋ก
์์๊ณผ ์ง๋ฉด์ ์๋์ผ๋ก ๊ทธ๋ฃนํํ ์ ์๋ค. ๋ํ, ๋น์ง๋ํ์ต ๊ธฐ๋ฒ์ ์ฌ์ ์ ํด๋์ค ์ ๋ณด๊ฐ ์ ์๋์ง ์์ ์ํ์์๋ ๋ฐ์ดํฐ์ ํน์ฑ์ ์ ๊ตํ๊ฒ ๋ฐ์ํ๋ฉฐ,
์์กด ๋
ธ์ด์ฆ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ํจ๊ณผ์ ์ผ๋ก ํํฐ๋งํ ์ ์๋ ์ฅ์ ์ด ์๋ค. ๋จ์ Thresholding ๋ฐฉ์๊ณผ ๋ฌ๋ฆฌ, ํด๋ฌ์คํฐ๋ง ๊ธฐ๋ฒ์ ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋ ๊ฐ์ ๋ถํฌ์
๋ฐ๋๋ฅผ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ๊ทธ๋ฃนํ๋ฅผ ์ํํ์ฌ, ๋ณด๋ค ์ ์๋ฏธํ ๊ฒฐ๊ณผ๋ฅผ ๋์ถํ ์ ์๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ K-Means, DBSCAN, K-Medoids ๋ฑ์ ํด๋ฌ์คํฐ๋ง
๊ธฐ๋ฒ์ ๋น๊ต ๋ถ์ํ์์ผ๋ฉฐ, ์ด๋ฅผ ํตํด ๋จ์ผ ๋ฐด๋ ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ํ์ฉํ ๋ถ๋ฅ์ ํจ์ฉ์ฑ๊ณผ ๊ฐ๋ฅ์ฑ์ ํ์ธํ์๋ค.
5.3 K-Means ํด๋ฌ์คํฐ๋ง
K-Means ํด๋ฌ์คํฐ๋ง ๊ธฐ๋ฒ์ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ฌ์ ์ง์ ๋ ํด๋ฌ์คํฐ ์(K)๋ก ๊ตฐ์งํํ๋ ๋น์ง๋ํ์ต ์๊ณ ๋ฆฌ์ฆ์ผ๋ก, ๊ฐ ๋ฐ์ดํฐ ํฌ์ธํธ๋ฅผ ๊ฐ์ฅ ๊ฐ๊น์ด ์ค์ฌ์ ์
ํ ๋นํ ํ, ์ค์ฌ์ ์ผ๋ก ๋ฐ๋ณต ์์ ํ์ฌ ๋ฐ์ดํฐ ํฌ์ธํธ๋ค์ด ์๋ก ์ ์ฌํ ๊ฐ์ผ๋ก ๋ฌถ์ด๋๋ก ํ๋ค. K-Means ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ์ด๊ธฐ ์ค์ฌ์ (Centroid)์
์ฌ์ ์ ์ค์ ํ ๋ค ๊ฐ ๋ฐ์ดํฐ ํฌ์ธํธ๋ฅผ ๊ฐ์ฅ ๊ฐ๊น์ด ์ค์ฌ์ ์ ํ ๋นํ๊ณ , ํด๋ฌ์คํฐ ๋ด ๋ฐ์ดํฐ์ ํ๊ท ๊ฐ์ ์ค์ฌ์ ์ผ๋ก ๋ฐ๋ณต ๊ฐฑ์ ํ๋ฉด์ ๋ฐ์ดํฐ ํฌ์ธํธ๋ค์ด ์๋ก
์ ์ฌํ ๊ฐ์ผ๋ก ๋ฌถ์ด๋๋ก ํ๋ค(Ghazal, 2021). ์ด๋ฌํ ๊ณผ์ ์ ์๋ ดํ ๋๊น์ง ๋ฐ๋ณตํจ์ผ๋ก์จ ์ต์ ์ ํด๋ฌ์คํฐ๋ฅผ ๋์ถํ๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋, LiDAR ์ผ์ ์ทจ๋ ์์ ์ค ํ๋์ธ ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋๋ฅผ ๊ธฐ์ค์ผ๋ก
ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ์ํํ์์ผ๋ฉฐ, ์งํ๋ฉด์๋ ์์๊ณผ ์ง๋ฉด๋ฟ๋ง ์๋๋ผ ๋ค์ํ ์์๊ฐ ์กด์ฌํ ์ ์๊ธฐ ๋๋ฌธ์ ํด๋ฌ์คํฐ ์๋ 5๊ฐ๋ก ์ค์ ํ์๋ค. ํด๋ฌ์คํฐ๋ง ์ํ
๊ฒฐ๊ณผ, 46.33, 57.94, 31.98, 70.22, 88.04์ 5๊ฐ ํด๋ฌ์คํฐ๋ก ๊ตฐ์งํํ ์ ์์๋ค(Fig. 6). K-Means ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ๊ฒฝ์ฐ ์ฌ์ ์ ์ค์ ๋ ํด๋ฌ์คํฐ ์์ ๋ฐ๋ผ ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋ ๋ด ๋ชจ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ํฌํจํ์ฌ ์ฒ๋ฆฌํ๋ฏ๋ก, ์
๋ ฅ ๋ฐ์ดํฐ์ ์ถ๋ ฅ
๊ฒฐ๊ณผ์ ํฌ์ธํธ ๊ฐ์๊ฐ ๋์ผํ๊ฒ ์ ์ง๋๋ค. LiDAR ์ผ์์์ ๋ฐ์ฌ๋๋ ๋ ์ด์ ํ์ค๋ ๊ธฐ์กด ์ง๋ฉด๋ฟ๋ง ์๋๋ผ ์์์ ์์ ํ์ ํ๊ณ ๋ค์ด๊ฐ ์์์ ํ๋ถ์
์กด์ฌํ๋ ์ง๋ฉด ์ ๋ณด๊น์ง ์ทจ๋ํ ์ ์๋ค. ์ด๋ฅผ ๋ฐํ์ผ๋ก ์ง๋ฉด์ ํด๋นํ๋ ๋ฐ์ดํฐ ๋ถํฌ๊ฐ ๊ฐ์ฅ ๋ง์ด ์์ง๋๊ฒ ๋๋ค. ์ด๋ฅผ ํตํด ๊ฐ์ฅ ๋์ ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ
๋ฐ์ง๋์ ํ๊ท ์์น์ธ 46.33์ผ๋ก ๋ถ๋ฅ๋ ํด๋ฌ์คํฐ ๊ตฐ์ง์ ๋ฐ๋ผ ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋ ๊ธฐ๋ฐ ํํฐ๋ง์ ์ํํ์๋ค.
Fig. 6. Histogram of K-Means Clustering Result by Intensity
5.4 K-Medoids ํด๋ฌ์คํฐ๋ง
K-Medoids ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ๋ํ์ ์ธ ๋น์ง๋ํ์ต ๊ธฐ๋ฒ ์ค ํ๋๋ก, K-Means ํด๋ฌ์คํฐ๋ง ๊ธฐ๋ฒ๊ณผ ์ ์ฌํ์ง๋ง, K-Means๊ฐ ํ๊ท ๊ฐ์ ๊ธฐ์ค์ผ๋ก
ํด๋ฌ์คํฐ๋งํ๋ ๊ฒ๊ณผ ๋ฌ๋ฆฌ ๊ฐ ํด๋ฌ์คํฐ์ ์ค์ฌ์ ๋ฐ์ดํฐ ํฌ์ธํธ์ ํด๋ฌ์คํฐ ์ค์ฌ ๊ฐ์ ์ด ๊ฑฐ๋ฆฌ๋ฅผ ์ต์ํํ๋๋ก ์ค์ฌ์ ์ ๋ฐ๋ณต์ ์ผ๋ก ์
๋ฐ์ดํธํ๋ฉด์ ๋์ํ๋ค.
์ด๋ฅผ ํตํด, ํด๋ฌ์คํฐ ๋ด ๋ฐ์ดํฐ ๊ฐ์ ๊ฑฐ๋ฆฌ์ ์ ์ฌ๋๋ฅผ ์ง์์ ์ผ๋ก ์ค์ฌ ์ต์ ์ ์ค์ฌ์ ์ ์ฐพ๋ ๋ฐฉ์์ด๋ค. ํนํ, ํ๊ท ๊ฐ ๋์ ์ค์ ๋ฐ์ดํฐ ํฌ์ธํธ๋ฅผ ์ค์ฌ์ผ๋ก
์ฌ์ฉํ๊ธฐ ๋๋ฌธ์ ์ด์์น์ ๋
ธ์ด์ฆ์ ๊ฐ๊ฑดํ๋ค๋ ํน์ง์ด ์๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ K-Means ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ์ํํ ๊ณผ์ ๊ณผ ๊ฐ์ด ๊ธฐ์กด K-Medoids ํด๋ฌ์คํฐ๋ง
๊ธฐ๋ฒ์์ ๋ณดํธ์ ์ผ๋ก ์ฌ์ฉ๋๋ ๋ฐฉ์์ธ 5๊ฐ์ ํด๋ฌ์คํฐ๋ฅผ ์ค์ ํ์ฌ ์งํํ์๊ณ , ์ํ ๊ฒฐ๊ณผ 43.10, 53.72, 58.49, 30.29, 77.17์
์์น๋ฅผ ๊ฐ์ง๋ ๋ฐ์ฌ๊ฐ๋ ํด๋ฌ์คํฐ ๊ตฐ์ง์ผ๋ก ๋ถ๋ฅํ ์ ์์๋ค(Fig. 7). K-Medoids ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ๊ฒฝ์ฐ ํด๋ฌ์คํฐ์ ์ค์ฌ์ ์ค์ ๋ฐ์ดํฐ ํฌ์ธํธ ์ค์์ ์ ์ ํ๊ณ , ํด๋ฌ์คํฐ ๋ด ์ด ๊ฑฐ๋ฆฌ๋ฅผ ์ต์ ํํ๋ ๊ณผ์ ์ ๋ฐ๋ณต์ ์ผ๋ก
์ํํ๋ค. ์ด ๊ณผ์ ์์ ๊ฒฝ๊ณ์ ์์นํ ์ผ๋ถ ํฌ์ธํธ๊ฐ ํน์ ํด๋ฌ์คํฐ์ ์ํ์ง ์์ ๊ตฐ์ง ๋์์์ ์ ์ธ๋ ์ ์์ผ๋ฉฐ, ์ด๋ก ์ธํด, K-Means ํด๋ฌ์คํฐ๋ง
๊ธฐ๋ฐ์ ๋ถ๋ฅ ๊ฒฐ๊ณผ์ ๋น๊ตํ ๋, ์ถ๋ ฅ๋๋ ํฌ์ธํธ ์๊ฐ ๋ค๋ฅด๊ฒ ๋ํ๋๋ค. ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ ๋ถํฌ๊ฐ ์ฃผ๋ก ํด๋ฌ์คํฐ 0๊ณผ ํด๋ฌ์คํฐ 2๊ตฌ๊ฐ์ ์ฃผ๋ก ๋ถํฌํ์์ผ๋ฉฐ,
๊ฐ์ฅ ๋ง์ ๋ถํฌ๋ฅผ ๋ณด์ด๋ ํด๋ฌ์คํฐ 0(43.10)์ ๋ฐ๋ผ ๋ถ๋ฅ๋ฅผ ์ํํ์๋ค.
Fig. 7. Histogram of K-Medoids Clustering Result by Intensity
5.5 DBSCAN ํด๋ฌ์คํฐ๋ง
DBSCAN ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ๋ฐ์ดํฐ์ ๋ฐ๋๋ฅผ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ํด๋ฌ์คํฐ๋ฅผ ํ์ฑํ๋ฉฐ, ๋ฐ์ง๋ ํฌ์ธํธ๋ค์ ํด๋ฌ์คํฐ๋ก ๋ฌถ๊ณ , ๋ฐ๋๊ฐ ๋ฎ์ ํฌ์ธํธ๋ ๋
ธ์ด์ฆ๋ก ์ธ์ ๋ฐ
์ฒ๋ฆฌํ๋ ์๊ณ ๋ฆฌ์ฆ์ด๋ค. ๋ณธ ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ํด๋ฌ์คํฐ ๊ฐ์๋ฅผ ๋ฏธ๋ฆฌ ์ง์ ํ ํ์ ์์ด, ๋ ํฌ์ธํธ ๊ฐ์ ๊ฑฐ๋ฆฌ์ ๋ฐ๋๋ฅผ ๊ธฐ์ค์ผ๋ก ํด๋ฌ์คํฐ๋ฅผ ์๋์ผ๋ก ๊ฒฐ์ ํ๋ฉฐ,
๋ฐ๋ ์กฐ๊ฑด์ ์ถฉ์กฑํ์ง ๋ชปํ๋ ํฌ์ธํธ๋ ๋
ธ์ด์ฆ๋ก ํ๋จํ์ฌ ํด๋ฌ์คํฐ์ ํฌํจ์ํค์ง ์๊ณ ๊ฒฝ๊ณ ๊ตฌ๋ถ์ ํ์คํ๊ฒ ํ ์ ์์ด, ๋ณต์กํ ๋ฐ์ดํฐ ๋ถํฌ์์ ์ ์ฐํ๊ฒ
์๋ํ๋ค. DBSCAN ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ K-Means ๋ฐ K-Medoids ํด๋ฌ์คํฐ๋ง๊ณผ ๋ฌ๋ฆฌ, ๋ฐ๋ ์กฐ๊ฑด์ ์ถฉ์กฑํ์ง ๋ชปํ๋ ํฌ์ธํธ๋ฅผ ๋
ธ์ด์ฆ๋ก ๊ฐ์ฃผํ์ฌ
์์ง๋์์์ ๋ฐฐ์ ํ๊ณ ์๋์ผ๋ก ๊ตฐ์ง์์ ์ ์ธํ๋ค. ์ด๋ก ์ธํด ์์ ๋ ๊ธฐ๋ฒ์ ๋นํด ์ถ๋ ฅ๋๋ ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋์ ๊ฐ์๊ฐ ๋ํญ ๊ฐ์๋์ด ์๋นํ ์ ๊ฒ ์ฐ์ถ๋๋ค.
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ์งํ์ ํน์ฑ์ ๋ฐ๋ผ ์ผ์ ๊ตฌ๊ฐ์ ํน์ง์ ์ผ๋ก ๋ถํฌํ๊ณ ์๋ ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ๋์์ผ๋ก ํ์๊ธฐ ๋๋ฌธ์ ํ๊ฒฝ์ ๋ฐ๋ฅธ ๋ค์ํ ์ฌ๋ฌ ์ค์ ๊ฐ์
๋น๊ตํด๋ณด์์ผ๋ฉฐ, ๊ฒฐ๋ก ์ ์ผ๋ก ํด๋ฌ์คํฐ๋ง ๋ณ์์ด์ ๋ฐ์ดํฐ ์ด์ ์ต๋๊ฑฐ๋ฆฌ(Epsilon)๋ฅผ 3์ผ๋ก ์ค์ ํ๊ณ , ๋ณต์กํ ์งํ ๊ตฌ์กฐ์ LiDAR ์ผ์์ ๋ค์ค๋ฐ์ฌ
ํน์ฑ์ ๋ฐ์ํ์ฌ ์ต์ ์ด์ ํฌ์ธํธ(Min_samples) ๋ณ์๋ฅผ 42๋ก ์ค์ ํ์ฌ ๋ถ๋ฅ๋ฅผ ์งํํ์๋ค(Fig. 8). ํด๋ฌ์คํฐ๋ง ๊ฒฐ๊ณผ 3๊ฐ์ ํด๋ฌ์คํฐ ๊ตฐ์ง์ด ํ์ฑ๋์๊ณ , Cluster 0์ 164,304์ ํฌ์ธํธ๋ก ๊ฐ์ฅ ๋ง์ ๋ฐ์ดํฐ๊ฐ ์์ง๋์ด, ์ฃผ๋ก ์ง๋ฉด์ผ๋ก
์ด๋ฃจ์ด์ง ๊ฒ์ผ๋ก ์ถ์ ๋๋ค. Cluster 1์ 2,250๊ฐ์ ํฌ์ธํธ๊ฐ ์์ง๋์ด ๊ณ ๋ ์ฐจ์ด๊ฐ ์กด์ฌํ๋ ์์์ด ๋ถ๋ฅ๋ ๊ฒ์ผ๋ก ์ถ์ ๋๋ฉฐ, ์ฌ์ ์ Cluster
-1์ ์ฌ์ ์ ๋
ธ์ด์ฆ ๋ฐ์ดํฐ๋ก ์ค์ ํ์๊ณ , ๋ฐ๋๊ฐ ๋ฎ์ ๊ตฐ์ง์กฐ๊ฑด์ ์ถฉ์กฑํ์ง ๋ชปํ์ฌ ์ด๋ก ์ธํด ์ง๋ฉด๊ณผ ์์์ผ๋ก ํ๋จ๋๋ ๋ ํด๋ฌ์คํฐ์ ๋ชจ๋ ํฌํจ๋์ง
์์ ํฌ์ธํธ ์์ง๋์์์ ์ ์ธ๋์๋ค. ๋ค์์ ๋น์ง๋ํ์ต ์๊ณ ๋ฆฌ์ฆ์ ํตํด ์ต์ข
์ ์ผ๋ก ์์๊ณผ ์ง๋ฉด์ ํํฐ๋งํ ํฌ์ธํธ ํด๋ผ์ฐ๋๋ฅผ ๋ํ๋ธ๋ค(Fig. 9).
Fig. 8. Histogram of DBSCAN Clustering Result by Intensity
Fig. 9. Point Cloud of Unsupervised Learning-based Model Filtering. (a) K-Means, (b)
K-Medoids, (c) DBSCAN
6. ๋ฐ์ดํฐ ๋ณด๊ฐ ๋ฐ ๋ณํ
6.1 ํฌ๋ฆฌ๊น
๋ณด๊ฐ๋ฒ(Kriging Interpolation)
ํฌ๋ฆฌ๊น
๋ณด๊ฐ๋ฒ์ ํต๊ณ์ ๊ธฐ๋ฒ์ ์ด์ฉํ์ฌ ๊ณต๊ฐ์ ์ผ๋ก ๋ถํฌ๋ ๋ฐ์ดํฐ ๊ฐ์ ์์ธกํ๋ ์ง๋ฆฌ๋ฐ์ดํฐ ๋ถ์๊ธฐ๋ฒ์ด๋ค. ์ด ๊ธฐ๋ฒ์ ์ฃผ๋ณ ์ธก์ ๊ฐ๋ค์ ๊ณต๊ฐ์ ์๊ด์ฑ์
๊ณ ๋ คํ์ฌ ๋ฏธ์ธก์ ์ง์ ์ ๊ฐ์ ์์ธกํ๋ฉฐ, ํนํ ์ง๋ฆฌ์ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ๋ถ์ํ๋ ๊ฒฝ์ฐ ๋ณดํธ์ ์ผ๋ก ์ฌ์ฉ๋๋ค. ์ด ๊ธฐ๋ฒ์ ์์ธก๊ฐ๋ฟ๋ง ์๋๋ผ ์์ธก ์ค์ฐจ๊น์ง ๊ณ์ฐํ์ฌ
์์ธก ์ ๋ขฐ์ฑ๊น์ง ๋์ถ ๊ฐ๋ฅํ๋ค๋ ์ฅ์ ์ด ์๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ Cloud Compare ์ํํธ์จ์ด์ ๋ด์ฅ๋ Rasterization - Kriging
Interpolation ๋๊ตฌ๋ฅผ ์ฌ์ฉํ์ฌ, ๋น์ง๋ํ์ต ์๊ณ ๋ฆฌ์ฆ์ ํตํด ์ ๊ฑฐ๋ ์์์ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ๋ถ๋ฆฌ๋ ์์ํ ์ง๋ฉด ๋ฐ์ดํฐ์ ์กด์ฌํ๋ ๋ฏธ์ธก์ ๊ตฌ์ญ์ ํด๋นํ๋
์ขํ๋ฅผ ๋ณด๊ฐํ์ฌ ๊ธฐ์กด ์งํ์ 3์ฐจ์ ์ขํ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์์ธกํ์๋ค. ๋ค์์ ํฌ๋ฆฌ๊น
๋ณด๊ฐ๋ฒ์ ํตํด ๋ฏธ์ธก์ ์งํ ์ขํ ๋ฐ์ดํฐ๊ฐ ์์ธก ๋ฐ ๋ณด๊ฐ๋ ๋น์ง๋ํ์ต ์๊ณ ๋ฆฌ์ฆ์
๊ฒฐ๊ณผ ๋ชจ๋ธ์ ๋ํ๋ธ๋ค(Fig. 10).
Fig. 10. Kriging Interpolation of Unsupervised Learning-based Models. (a) K-Means,
(b) K-Medoids, (c) DBSCAN
6.2 ํ ๊ณต๋ ์ฐ์ ๊ธฐ์ด ์๋ฃ๋ฅผ ์ํ ๋ฐ์ดํฐ ๋ณํ
ํ ๊ณต๋ ์ฐ์ ์ ์ํ ๊ธฐ์ด์๋ฃ๋ฅผ ์ ์ํ๋๋ฐ GIS ์ํํธ์จ์ด๋ฅผ ํ์ฉํ ๋ถ์์ ๋งค์ฐ ์ ์ฉํ๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ํฌ๋ฆฌ๊น
๋ณด๊ฐ๋ฒ์ ํตํด ๋ฏธ์ธก์ ์ขํ๊ฐ์ ๋ํด
๋ณด๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ArcMap 10.1 ์ํํธ์จ์ด์ ํฌ์ํ ํ ํ ๊ณต๋ ์ฐ์ ์ ์ํ ๊ธฐ์ด์งํ์๋ฃ๋ฅผ ์ ์ํ์๋ค. ํ ๊ณต๋ ์ฐ์ ์ ์ํด์๋ ๋์คํฐ ํ์์ธ DEM
๋ชจ๋ธ๊ณผ ๋ฒกํฐ ํ์์ธ ๋ถ๊ท์น ์ผ๊ฐ๋ง(Triangulated Irregular Network, TIN) ๋ชจ๋ธ์ ํ์ฉํ ์ ์๋ค. ๋ถ๊ท์น ์ผ๊ฐ๋ง ๋ชจ๋ธ์
์์นํ๊ณ ๋ชจํ์ ๋นํด ์งํ์ ๊ธฐ๋ณต ๋ฑ ์ธ๋ฐํ ํํ์ ๋ฏผ๊ฐํ๋ฉฐ ๊ธ๊ฒฝ์ฌ๋ ๊ตด๊ณก ๋ฑ์ ๋ถ๊ท์น์ ์ธ ๊ณ ๋ ๋ฐ์ดํฐ์์ ์ ๋ฐ๋๊ฐ ๋๋ค. ๋ฐ๋ผ์ ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ๋ถ๊ท์น
์ผ๊ฐ๋ง ๋ชจ๋ธ์ ์ฑํํ์ฌ ํ ๊ณต๋ ์ฐ์ ์ ํ์ฉํ์๋ค. ๋ค์์ ArcMap 10.1 ์ํํธ์จ์ด์ Create TIN ๋๊ตฌ๋ฅผ ์ด์ฉํ์ฌ ์ ์๋ ๊ฐ ๊ธฐ๋ฒ์ ๋ฐ๋ฅธ
๋ถ๊ท์น ์ผ๊ฐ๋ง ๋ชจ๋ธ์ ๋ํ๋ธ๋ค(Fig. 11).
Fig. 11. Triangulated Irregular Network Model. (a) K-Means, (b) K-Medoids, (c) DBSCAN
7. ์ต์ข
ํ ๊ณต๋ ์ฐ์ ๋ฐ ์ ํ๋ ๋น๊ตยทํ๊ฐ
7.1 ๋น์ง๋ํ์ต ๋ชจ๋ธ๋ณ ํ ๊ณต๋ ์ฐ์
์์ ์ ์๋ ๋ถ๊ท์น ์ผ๊ฐ๋ง ๋ชจ๋ธ์ ๋ฐํ์ผ๋ก ์ฑํ ๋๊ณผ ์ ํ ๋์ ํฉ์ฐํ ์ต์ข
ํ ๊ณต๋์ ๊ณ์ฐํ ์ ์๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ArcMap 10.1 ์ํํธ์จ์ด์
์ฒด์ ๊ณ์ฐ ๋๊ตฌ์ธ Surface Volume ๋๊ตฌ๋ฅผ ์ด์ฉํ์ฌ ๊ธฐ์ค๋ฉด์ ๊ธฐ์ค์ผ๋ก ์ฑํ ๋๊ณผ ์ ํ ๋์ ์ฐ์ ํ์๋ค. Surface Volume ๋๊ตฌ๋ TIN
๋ชจ๋ธ์ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ๋ถ๊ท์นํ ์งํ๋ฉด์ผ๋ก๋ถํฐ ํจ์จ์ ์ธ ๊ณ์ฐ์ด ์ฉ์ดํ ํ๋ฆฌ์ฆ ์ฒด์ ๊ณ์ฐ๋ฒ์ ๋ฐํ์ผ๋ก ์ง์ ๋ ํ๊ณ ๊ธฐ์ค๋ฉด๊ณผ ์
๋ ฅ๋ ํ๋ฉด ๊ฐ์ ๊ณ ๋ ์ฐจ์ด๋ฅผ ๊ณ์ฐํ์ฌ
ํ ๊ณต๋์ ์ฐ์ ํ๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์ ๊ธฐ์ค ๊ณ ๋๋ ๋์์ง๊ฐ ๊ฐ์ง๊ณ ์๋ ์ ์ฒด ๊ณ ๋๊ฐ ์ค ์ค์๊ฐ์ ์ฐ์ ํ์ฌ ํ์ฉํ์๋ค. ์ค์๊ฐ์ ํ๊ท ๊ฐ์ ๋นํด ๋น๋์นญ์ ์ธ
ํน์ง์ ๊ฐ์ง๋ ์งํ์์ ํ์ค์ ์ผ๋ก ๊ณ ๋ ์ ๋ณด๋ฅผ ๋ฐ์ํ ์ ์๋ค. ๋ค์ Eq. (1)์ ์ฑํ ๋๊ณผ ์ ํ ๋์ ํฉ์ฐํ์ฌ ์ต์ข
ํ ๊ณต๋์ ์ฐ์ ํ๋ ๊ณต์์ ๋ํ๋ธ๋ค.
๏ผ$A_{i}$ : Area of each pixel ($m^{2}$)
๏ผ$h_{i}$ : Elevation difference between the reference plane and the surface for each
pixel ($m$)
๏ผ$n$ : Total number of each pixel
7.2 ์ ํ๋ ๋น๊ต ๋ฐ ํ๊ฐ
์ฐ๊ตฌ๋์์ง๋ ํ์ฌ ํ๊ตญ๋์ด์ด๊ณต์ฌ๊ฐ ๊ด๋ฆฌ ๊ฐ๋
ํ์ ์์ผ๋, ์ ํํ ํ ๊ณต๋ ์ ๋ณด๋ ์ ๊ณต๋์ง ์์๋ค. ์ด์ ๋ฐ๋ผ ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ๊ธฐ์กด์ ๋๋ฆฌ ์ฌ์ฉ๋๋ ๋ฐฉ์์ธ
GNSS ์ธก๋ ๋ฐฉ์์ ๋ฐํ์ผ๋ก ์ฐ์ ๋ ํ ๊ณต๋์ ๊ธฐ์ค์ผ๋ก ์ ํ๋ ๋น๊ต ๋ฐ ํ๊ฐ๋ฅผ ์ํํ์๋ค. ์ ํ๋ ๋น๊ต์ ๊ธฐ์ค๊ฐ์ด ๋๋ ํ ๊ณต๋์ ์์์ด ๊ฐ์ฅ ์ ์ด
์์์ ์ํฅ์ด ์ต์ํ๋๋ ์๊ธฐ์ธ 2024๋
1์์ ์ ์ ํ์ฌ ์ฌ์ ์ธก๋์ ํตํด ์ฐ์ ํ์๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ๊ธฐ์ค๊ฐ์ ๋ฐํ์ผ๋ก ๊ฐ ๊ธฐ๋ฒ์์ ์ฐ์ ๋ ์ฑํ ๋๊ณผ
์ ํ ๋์ด ์ ์ฒด ํ ๊ณต๋์์ ์ฐจ์งํ๋ ๋น์จ์ ๊ณ์ฐํ๊ณ , ์ด๋ฅผ ๊ฐ์ค์น๋ก ์ ์ฉํ์ฌ ๊ฐ์คํ๊ท ์ ๊ณ์ฐํ ๋ค, ์ต์ข
์ ํ๋๋ฅผ ์ฐ์ ํ์๋ค(Eq. (2)). ๋ค์์ RTK-UAV ๊ธฐ๋ฐ LiDAR ์ผ์๋ฅผ ํตํด ์ทจ๋๋ ๋ฐ์ดํฐ์ ๋ํด ๋น์ง๋ํ์ต ์๊ณ ๋ฆฌ์ฆ์ ์ ์ฉํ์ฌ ์ต์ข
์ฐ์ ๋ ํ ๊ณต๋ ๋ฐ ์ ํ๋ ๊ฒฐ๊ณผ์ด๋ค(Table 4). ๋น์ง๋ํ์ต ๊ธฐ๋ฐ ํํฐ๋ง ๊ธฐ๋ฒ์ ์ ์ฉํ์ง ์์ ์ํ์์ ์ฐ์ ๋ ๊ธฐ์กด ์งํ์ ์ต์ข
ํ ๊ณต๋ ๋น์จ์ GNSS ์ธก๋ ๊ฒฐ๊ณผ๋ฅผ ๊ธฐ์ค์ผ๋ก 104.6 %๋ฅผ ๊ธฐ๋กํ๋ฉฐ,
์ ์ฒด ํ์ ํ ๊ณต๋ ๋๋น 4.6 % ๊ณผ๋ ์ฐ์ ๋์์ง๋ง, ์ฑํ ๋๊ณผ ์ ํ ๋ ๊ฐ์ ํธ์ฐจ๋ ๋ฌด๋ ค 26.3 %๋ ๋ฐ์ํ์๋ค. ์ด๋ ๊ฐ์ค์น๊ฐ ๋์ ์ฑํ ๋ ๋น์จ์ด
93 %๋ก ๊ณผ์ ์ฐ์ ๋๊ณ , ๊ฐ์ค์น๊ฐ ๋ฎ์ ์ ํ ๋ ๋น์จ์ด 119.3 %๋ก ๊ณผ๋ ์ฐ์ ๋ ๋ฐ ๋ฐ๋ฅธ ๋ถ๊ท ํ์ด ์ต์ข
๊ฒฐ๊ณผ์ ์ํฅ์ ๋ฏธ์น ๊ฒ์ด๋ค. K-Medoids
ํด๋ฌ์คํฐ๋ง ๊ธฐ๋ฒ์ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ์ฐ์ ๋ ํ ๊ณต๋ ๋น์จ์ ๊ธฐ์ค๊ฐ ๋๋น 100.3 %๋ก ๋ฏธ์ธํ ๊ณผ๋ ์ฐ์ ์ ๋ณด์ฌ์ฃผ์๋ค. ์ฑํ ๋ ๋น์จ์ 98.7 %๋ก 1.3 %
๊ณผ์ ์ฐ์ ๋์๊ณ , ์ ํ ๋ ๋น์จ์ 102.8 %๋ก 2.8 % ๊ณผ๋์ฐ์ ๋์ด, ์ฑํ ๋๊ณผ ์ ํ ๋ ๊ฐ ํธ์ฐจ๋ 4.1 %๋ก ์๋์ ์ผ๋ก ์์ ๊ท ํ ์กํ ๊ฒฐ๊ณผ๋ฅผ
์ ๊ณตํ์๋ค. ์ต์ข
ํ ๊ณต๋ ์ ํ๋ ์ธก๋ฉด์์ ๋ณด์์ ๋, DBSCAN ํด๋ฌ์คํฐ๋ง ๊ธฐ๋ฒ์ ์ต์ข
ํ ๊ณต๋ ๋น์จ์ด ๊ธฐ์ค๊ฐ(100 %)์ ๊ทผ์ ํ 99.5 %๋ฅผ
๊ธฐ๋กํ์ฌ ์์ ์ฑ ์ธก๋ฉด์์ ์ฐ์ํ๋ค๊ณ ๋ณผ ์ ์๋ค. ๊ทธ๋ฌ๋ ๊ฐ์ค์น๊ฐ ๋์ ์ฑํ ๋์ 96.4 %๋ก ๊ณผ์ ์ฐ์ ๋์๊ณ , ๊ฐ์ค์น๊ฐ ๋ฎ์ ์ ํ ๋์ 104.8
%๋ก ๊ณผ๋ ์ฐ์ ๋์ด ์ฑํ ๋๊ณผ ์ ํ ๋ ๊ฐ์ ํธ์ฐจ๊ฐ ๋น๊ต์ ํฐ 8.4 %๋ก ์ง๊ณ๋์๋ค. ์ด๋ DBSCAN ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ด ์ฑํ ๋๊ณผ ์ ํ ๋์ ๊ฐ์ค์น ๋น์ค์
๊ท ํ ์๊ฒ ๋ฐ์ํ์ง ๋ชปํ ๊ฒฐ๊ณผ๋ก, ์๋์ ์ผ๋ก ๋ถ๊ท ํํ ๊ฒฐ๊ณผ๋ฅผ ๋ฐํ์ผ๋ก ํ ์ฌ ์ด๋ฐ ๋ฐ ๋ถํ์ํ ์์
๊ณผ์ ์ ์ด๋ํ ๊ฐ๋ฅ์ฑ์ด ์๋ค. ๊ฒฐ๋ก ์ ์ผ๋ก, K-Medoids
ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ๋ฏธ์ธํ ๊ณผ๋ ์ฐ์ (0.3 %)๊ณผ ์ ์ ํธ์ฐจ(4.1 %)๋ก ๋น๊ต์ ๊ท ํ ์กํ ๊ฒฐ๊ณผ๋ฅผ ์ ๊ณตํ ๋ฐ๋ฉด, DBSCAN ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ์ต์ข
๊ธฐ์ค๊ฐ
๊ทผ์ ์ฑ(99.5 %)์ ์ฐ์ํ์ผ๋, ์ฑํ ๋๊ณผ ์ ํ ๋ ๊ฐ์ ํธ์ฐจ๊ฐ ํฌ๋ค๋ ํ๊ณ๋ฅผ ๋ณด์๋ค. ์ด๋ ๊ฐ ๊ธฐ๋ฒ์ ํน์ฑ๊ณผ ๊ฐ์ค์น ๊ธฐ๋ฐ ๋ถ์์ด ์ต์ข
๊ฒฐ๊ณผ์ ๋ฏธ์น๋
์ํฅ์ ์์ฌํ๋ฉฐ, ์ํฉ์ ๋ง๋ ๊ธฐ๋ฒ ์ ํ์ ์ค์์ฑ์ ๊ฐ์กฐํ๋ค. ํ ๊ณต๋ ์ฐ์ ์ ์ ํ ๋๊ณผ ์ฑํ ๋ ์ฐ์ ๊ฒฐ๊ณผ๊ฐ ๊ท ์ผํ์ง ์๋ค๋ฉด, ์ค์ ๊ณต์ฌํ์ฅ์์ ๊ณํ๋ณด๋ค
๋ง์ ํ ๊ณต๋์ ์๊ตฌํ ์ ์์ผ๋ฉฐ, ์ด๋ฅผ ํตํด ์ถ๊ฐ์ ์ธ ํ ์ฌ์ฒ๋ฆฌ ๊ณผ์ ์ ์ด๋ํ์ฌ ๊ณต์ฌ ํจ์จ์ฑ์ ์ ํ์ํค๋ ์์ธ์ด ๋ ์ ์๋ค.
$Accuracy_{total}=$$(W_{cut}\times Accuracy_{cut})+(W_{fill}\times Accuracy_{fill})$
๏ผ$W_{cut}$ : The weight based on the proportion of cut volume within the total earthwork
volume
๏ผ$W_{fill}$ : The weight based on the proportion of fill volume within the total earthwork
volume
Table 4. Comparing Accuracy of Overall Earthwork Volume
Surveying type
|
Cut volume
|
Ratio
|
GNSS(VRS)
|
21252.50 $m^{3}$
|
100 %
|
RTK-UAV LiDAR
|
Without Filtering
|
25362.60 $m^{3}$
|
119.3 %
|
K-Means
|
21999.66 $m^{3}$
|
103.5 %
|
K-Medoids
|
21844.08 $m^{3}$
|
102.8 %
|
DBSCAN
|
22108.46 $m^{3}$
|
104.0 %
|
Surveying type
|
Fill volume
|
Ratio
|
GNSS(VRS)
|
34549.19 $m^{3}$
|
100 %
|
RTK-UAV LiDAR
|
Without Filtering
|
32116.97 $m^{3}$
|
93.0 %
|
K-Means
|
34554.27 $m^{3}$
|
100.1 %
|
K-Medoids
|
34103.94 $m^{3}$
|
98.7 %
|
DBSCAN
|
33319.42 $m^{3}$
|
96.4 %
|
Surveying type
|
Total volume
|
Ratio
|
GNSS(VRS)
|
55801.69 $m^{3}$
|
100 %
|
RTK-UAV LiDAR
|
Without Filtering
|
57479.57 $m^{3}$
|
104.6 %
|
K-Means
|
56553.93 $m^{3}$
|
101.4 %
|
K-Medoids
|
55948.02 $m^{3}$
|
100.3 %
|
DBSCAN
|
55427.88 $m^{3}$
|
99.5 %
|
8. ๊ฒฐ ๋ก
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ์์ ๋ฐ ์งํ์ง๋ฌผ ๋ฑ์ผ๋ก ์ธํ ๊ณ์ ์ ์ ์ฝ๊ณผ ์ธ๊ณต์ ์์ ์ ๊ฑฐ์ ๋ฐ๋ฅธ ์์
๋นํจ์จ์ฑ์ ํ๊ณ๋ฅผ ๊ทน๋ณตํ๊ธฐ ์ํด RTK-UAV ๊ธฐ๋ฐ LiDAR
์ผ์๋ฅผ ์ด์ฉํ์ฌ ๋์์ง๋ฅผ ์ธก๋ํ๊ณ , ์ทจ๋๋ ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ๋ฐํ์ผ๋ก ๋น์ง๋ํ์ต ์๊ณ ๋ฆฌ์ฆ์ ์ ์ฉ
ํ์ฌ ์์๊ณผ ์ง๋ฉด์ ๋ถ๋ฆฌํ์๋ค. ์ด๋ฅผ ํตํด ์ป์ ์ง๋ฉด ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ํฌ๋ฆฌ๊น
๋ณด๊ฐ๋ฒ์ ์ํํ์ฌ ๋ฏธ์ธก์ ์ง์ ์ 3์ฐจ์ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ํต๊ณ์ ์ผ๋ก ์์ธก ๋ฐ
๋ณด๊ฐํ๊ณ , GIS ์ํํธ์จ์ด๋ฅผ ํตํด ๋ถ๊ท์น ์ผ๊ฐ๋ง์ ์ ์ํ์ฌ ์ ํ ๋๊ณผ ์ฑํ ๋์ ๊ณ์ฐํ ๋ค ์ต์ข
ํ ๊ณต๋ ์ฐ์ ์ ํ์ฉํ์๋ค. ์ด๋ฅผ ๋ฐํ์ผ๋ก ์ฐ์ถ๋ ์ ํ๋๋ฅผ
๊ฐ๊ด์ ์งํ์ธ GNSS ์ธก๋ ์ฑ๊ณผ์ ์ ํ๋ ๋น๊ต ๋ฐ ํ๊ฐ๋ฅผ ์ํํ์๋ค. ๊ทธ ๊ฒฐ๊ณผ, ๋น์ง๋ํ์ต ์๊ณ ๋ฆฌ์ฆ์ ์ ์ฉํ์ฌ ๊ณ์ฐ๋ ๊ฐ ๊ธฐ๋ฒ์ ๋ฐ๋ผ ๊ณ์ฐ๋ ์ ํ ๋๊ณผ
์ฑํ ๋ ๋น์จ์ ๊ธฐ์ค๊ฐ์ ๋๋นํ์ฌ ๊ณผ๋ ์ฐ์ ํน์ ๊ณผ์ ์ฐ์ ๋๋ ๊ฒฝํฅ์ ๋ณด์๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ๊ฐ ๊ธฐ๋ฒ์์ ์ฐ์ ๋ ์ ์ฒด ํ ๊ณต๋ ๋๋น ์ฑํ ๋๊ณผ ์ ํ ๋์ด
์ฐจ์งํ๋ ์์์ ๋น์จ์ ๋ฐ๋ผ ๊ณ์ฐ๋ ๊ฐ์ค์น๋ฅผ ๊ณ ๋ คํ์ฌ ๋ถ์์ ์งํํ์๋ค. ํ ๊ณต๋์ ์ฑํ ๋๊ณผ ์ ํ ๋์ ํฉ์ฐํ์ฌ ์ฐ์ถ๋๋ฉฐ, ๋ ๊ฐ์ง ์์ ์ค ์ฒด์ ๊ฐ์ด
๋์ ํญ๋ชฉ์ด ๊ฐ์ค์น๊ฐ ํฌ๊ฒ ๋ถ์ฌ๋์ด ์ ์ฒด ๊ฒฐ๊ณผ์ ๋ง์ ์ํฅ์ ๋ฏธ์น๊ฒ ๋๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ํ ๊ณต๋์ ์ฐจ์งํ๋ ๋น์จ ์ค ์ฑํ ๋์ด ์ ํ ๋๋ณด๋ค ๋๊ฒ ์ฐ์ ๋์ด,
๊ณ์ฐ ๊ฒฐ๊ณผ ์ฑํ ๋ ์ ํ๋๊ฐ ๊ฐ์ค์น๊ฐ ํฌ๊ฒ ๋ถ์ฌ๋์๊ณ , ์ ์ฒด ์ ํ๋์ ๊ฒฐ์ ์ ์ธ ์ํฅ์ ๋ฏธ์ณค๋ค. DBSCAN ํด๋ฌ์คํฐ๋ง ๊ธฐ๋ฒ์ ๊ฒฝ์ฐ ์ข
ํฉ์ ์ผ๋ก ์ฐ์ถ๋
ํ ๊ณต๋ ๋น์จ์ด 100 %์ ๊ฐ์ฅ ๊ทผ์ ํ์์๋ ๋น์ค์ด ๋์ ์ฑํ ๋์ด ๊ณผ์ ์ฐ์ ๋์ด ๊ฐ์ค์น ๊ธฐ๋ฐ ํ๊ฐ์์ ๋ถ๋ฆฌํ๊ฒ ์์ฉํ์๋ค. ๋ฐ๋ฉด K-Means ํด๋ฌ์คํฐ๋ง
๊ธฐ๋ฒ์ ๊ธฐ์ค๊ฐ์ ์ฝ๊ฐ ์ด๊ณผํ 101.4 %์ ๊ฒฐ๊ณผ๋ฅผ ๋ณด์์ง๋ง, ๊ฐ์ค์น ๋น์ค์ด ๋์ ์ฑํ ๋ ์ ํ๋๊ฐ 100.1 %๋ก ์ฐ์ถ๋์ด ์ ์ฒด์ ์ธ ์ ํ๋์ ๊ธ์ ์ ์ธ
์ํฅ์ ๋ฏธ์ณค๋ค. ๋ํ, ์ ํ ๋ ์ ํ๋์์ ํธ์ฐจ๊ฐ 3.4 %๋ก ๊ฐ์ฅ ์ ์ด, ๊ท ํ ์กํ ์ฑ๊ณผ๋ฅผ ๋ฐํ์ผ๋ก 8.4 %์ ํธ์ฐจ๋ฅผ ๊ฐ์ง๋ DBSCAN ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์
๋์ด ๊ฐ์ฅ ์ฐ์ํ ์ ํ๋๋ฅผ ์ฐ์ถํ์์์ ๋ณด์ฌ์ฃผ์๋ค. K-Means ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ์ฑํ ๋๊ณผ ์ ํ ๋ ๊ฐ์ ๊ท ํ์ ์ ์งํ๋ฉด์ ์ถ๊ฐ์ ์ธ ํ ์ฌ์ฒ๋ฆฌ ๊ณผ์ ์ ๊ท๋ชจ๋ฅผ
์ต์ํํ ์ ์์ด, ์ค์ ๊ณต์ฌํ์ฅ์์์ ์ ์ฉ์ฑ๊ณผ ํจ์จ์ฑ์ด ๋์ ๊ธฐ๋ฒ์ผ๋ก ํ๋จ๋์๋ค. ์ด๋ฌํ ๊ฒฐ๊ณผ๋ฅผ ํตํด LiDAR ๋ฐ์ฌ ๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ๋น์ง๋ํ์ต
์๊ณ ๋ฆฌ์ฆ์ ์ํํ ๋ฐฉ์์ด ํฅํ ๊ณ์ ์ ์ ์ฝ๊ณผ ์๊ฐ๊ณผ ์ธ๋ ฅ ์๋ชจ๋ฅผ ์ค์ฌ ์์
๋นํจ์จ์ฑ์ ๊ทน๋ณตํ๊ณ , ํจ์จ์ ์ธ ํ ๊ณต๋ ์ฐ์ ๋ฐฉ์์ ์ ์ํ ์ ์๋ ์ ์ฌ์
๊ฐ๋ฅ์ฑ์ ํ์ธํ์๋ค. ํฅํ ์ฐ๊ตฌ์์๋ DBSCAN ํด๋ฌ์คํฐ๋ง์ ๋ณ์ ์ค์ ์ ๋ํ ์ฌํ ์ฐ๊ตฌ ์งํ ๋ฐ ๋น์ง๋ํ์ต ๊ธฐ๋ฒ ์ค ํ๋์ธ ์ฃผ์ฑ๋ถ ๋ถ์(Principal
Component Analysis, PCA)์ ํ์ฉํ์ฌ LiDAR ๋ฐ์ฌ๊ฐ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ ์ ํ ํ, ํ ๊ณต๋ ์ฐ์ ์ ์ ํ๋๋ฅผ ํ๊ฐํ ๊ณํ์ด๋ค. ์ฃผ์ฑ๋ถ ๋ถ์์
๋ฐ์ดํฐ์ ์ฐจ์์ ์ถ์ ๋ฐ ์ก์์ ์ ๊ฑฐํ์ฌ ์ค์ํ ํน์ง๋ง์ ์ถ์ถํ ์ ์์ด ๋น๊ต์ ์ ์ ๋ ๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ์ป์ ์ ์์ด, ์ด๋ฅผ ํตํด ๋ฐ์ดํฐ ์ฒ๋ฆฌ ํจ์จ์ฑ์ด ๋์
๊ฒฐ๊ณผ๋ฅผ ์ฐ์ถํ ์ ์๋ ๋์์ด ๋ ์ ์์ ๊ฒ์ผ๋ก ์ฌ๋ฃ๋๋ค. ๋ํ, ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๊ฐ ์์์ ๊ตฌ์กฐ์ ๊ดํ์ ์์๊ฐ ๋ณํํ๋ ๊ฐ์์ฒ ์๋ ํจ๊ณผ์ ์ผ๋ก ์ ์ฉ๋ ์
์๋์ง์ ๋ํ ๊ณ์ ์ ์ฐ๊ตฌ๋ ์ถ๊ฐ์ ์ผ๋ก ํ์ํด ๋ณด์ธ๋ค.
Acknowledgements
This Research was supported by Kyungpook National University Research Fund, 2024.
This paper has been written by modifying and supplementing the KSCE 2024 CONVENTION
paper.
References
"Deng, D. (2020). โDBSCAN clustering algorithm based on density.โ Proc. 2020 7th Int.
forum on electrical engineering and automation (IFEEA), IEEE, Hefei, China, pp. 949-953."

"Ghazal, T. M. (2021). โPerformances of k-means clustering algorithm with different
distance metrics.โ Intelligent Automation & Soft Computing, Tech Science Press, Vol.
30, No. 2, pp. 735-742, https://doi.org/10.32604/iasc.2021.019067."

"Gong, Y., Li, X., Du, H., Zhou, G., Mao, F., Zhou, L., Zhang, B., Xuan, J. and Zhu,
D. (2022). โTree species classifications of urban forests using UAV-LiDAR intensity
frequency data.โ Remote Sensing, MDPI, Vol. 15, No. 1, pp. 110, https://doi.org/10.3390/rs15010110."

"Guo, Q., Li, W., Yu, H. and Alvarez, O. (2010). โEffects of topographic variability
and lidar sampling density on several DEM interpolation methods.โ Photogrammetric
Engineering & Remote Sensing, Ingenta Connect, Vol. 76, No. 6, pp. 701-712, https://doi.org/10.14358/PERS.76.6.701."

"Lang, M. W., Kim, V., McCarty, G. W., Li, X., Yeo, I. and Huang, C. (2020). โImproved
detection of inundation below the forest canopy using normalized LiDAR intensity data.โ
Remote Sensing, MDPI, Vol. 12, No. 4, pp. 707, https://doi.org/10.3390/rs12040707."

"Langhammer, J., Janskรฝ, B., Kocum, J. and Minaลรญk, R. (2018). โ3-D reconstruction
of an abandoned montane reservoir using UAV photogrammetry, aerial LiDAR and field
survey.โ Applied Geography, Elsevier, Vol. 98, pp. 9-21, https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2018.07.001."

"Lee, K. and Lee, W. H. (2022). โEarthwork volume calculation, 3D model generation,
and comparative evaluation using \vertical and high-oblique images acquired by unmanned
aerial vehicles.โ Aerospace, MDPI, Vol. 9, No. 10, pp. 606, https://doi.org/10.3390/aerospace9100606."

"Park, J. K. and Jung, K. Y. (2021). โAccuracy evaluation of earthwork volume calculation
according to terrain model generation method.โ Journal of the Korean Society of Surveying,
Geodesy, Photogrammetry and Cartography, KSGPC, Vol. 39, No. 1, pp. 47-54, https://doi.org/10.7848/ksgpc.2021.39.1.47
(in Korean)."

"Park, H. and Lee, D. H. (2021b). โComparative analysis of filtering techniques for
vegetation points removal from photogrammetric point clouds at the stream levee.โ
Ecology and Resilient Infrastructure, KSIE, Vol. 8, No. 4, pp. 233-244, https://doi.org/10.17820/eri.2021.8.4.233
(in Korean)."

"Park, J. K. and Lee, K. W. (2021a). โPointcloud density analysis for data acquisition
condition for utilization of UAV LiDAR.โ Journal of the Korea Academia-Industrial,
KAIS, Vol. 22, No. 7, pp. 131-136, https://doi.org/10.5762/KAIS.2021.22.7.131 (in
Korean)."

"Scaioni, M., Hรถfle, B., Baungarten Kersting, A. P., Barazzetti, L., Previtali, M.
and Wujanz, D. (2018). โMethods from information extraction from lidar intensity data
and multispectral lidar technology.โ The International Archives of the Photogrammetry,
Remote Sensing and Spatial Information Sciences, ISPRS, Vol. 42, pp. 1503-1510, https://doi.org/10.5194/isprs-archives-XLII-3-1503-2018."

"Schaefer, M. and Pearson, A. (2021). Accuracy and precision of GNSS in the field,
Elsevier, Amstedam."

"Seong, J. H., Han, Y. K. and Lee, W. H. (2018). โEarth-volume measurement of small
area using low-cost UAV.โ Journal of the Korean Society of Surveying, Geodesy, Photogrammetry
and Cartography, KSGPC, Vol. 36, No. 4, pp. 279-286, https://doi.org/10.7848/ksgpc.2018.36.4.279
(in Korean)."

"Ushakov, A. V. and Vasilyev, I. (2021). โNear-optimal large-scale k-medoids clustering.โ
Information Sciences, Elsevier, Vol. 545, pp. 344-362, https://doi.org/10.1016/j.ins.2020.08.121."

"White, J. C., Woods, M., Krahn, T., Papasodoro, C., Bรฉlanger, D., Onafrychuk, C.
and Sinclair, I. (2021). โEvaluating the capacity of single photon lidar for terrain
characterization under a range of forest conditions.โ Remote Sensing of Environment,
Elsevier, Vol. 252, pp. 112169, https://doi.org/10.1016/j.rse.2020.112169."

"Yilmaz, V., Konakoglu, B., Serifoglu, C., Gungor, O. and Gรถkalp, E. (2018). โImage
classification-based ground filtering of point clouds extracted from UAV-based aerial
photos.โ Geocarto Internationa, Taylor & Francisl, Vol. 33, No. 3, pp. 310-320, https://doi.org/10.1080/10106049.2016.1250825."

"Zhao, X., Yang, Z. and Schwertfeger, S. (2020). โMapping with reflection-detection
and utilization of reflection in 3d lidar scans.โ Proc. 2020 IEEE Int. Symp on Safety,
Security, and Rescue Robotics (SSRR), IEEE, Abu Dhabi, United Arab Emirates, pp. 27-33."
